Grójecka Komisja Szacunkowo-Rolna

Grójecka Komisja Szacunkowo-Rolna – komisja działająca w latach 1916–1917, której celem była rejestracja strat, jakie ponieśli w wyniku działań militarnych w czasie I wojny światowej oraz w wyniku różnego rodzaju rekwizycji (od 1914) mieszkańcy wsi i miasteczek liczących mniej niż 3000 osób. Komisje szacunkowo-rolne zaczęły powstawać na terenie poszczególnych powiatów Królestwa Polskiego na początku 1916. Prace komisji koordynowane były przez biuro rejestracji strat wojennych funkcjonujące przy Centralnym Towarzystwie Rolniczym w Warszawie. Grójecka Komisja Szacunkowo-Rolna (GKSR) rozpoczęła działalność 27 lutego 1916, a zakończyła 1 listopada 1917.

Historia

Prezesem Grójeckiej Komisji Szacunkowo-Rolnej przez cały okres jej działalności był Władysław Leszczyński z Kopanej, a członkami (dane z końca 1917): Zygmunt Domański z Jasieńca, Antoni Dal-Trozzo z Palczewa, Leopold Lobodowski z Komornik i Zygmunt Racięcki z Kociszewa. Zastępcą członka był Mikołaj Pajewski, a sekretarzem Stanisław Widacki. Komisji w Grójcu podlegało 9 gminnych komisji szacunkowo-rolnych. Ich przewodniczącymi byli: Dionizy Bagniewski (Nowa Wieś i Jasieniec), Witold Iwanicki (Kobylin i Belsk), Zdzisław Szczepkowski (Wągrodno i Drwalew), Stanisław Domański (Rykały i Borowe), Roman Czarkowski (Lipie), Leon Lazucki (Komorniki), Wacław Antoszewski (Błędów), Kazimierz Brzeziński (Lechanice i Promna), Jerzy Górski (Konie). Niektóre z wymienionych osób (np. Zygmunt Domański) były jednocześnie aktywnymi członkami grójeckiego oddziału Związku Ziemian.

Na początku lutego 1916, jeszcze przed oficjalnym rozpoczęciem działalności przez GKSR toczyły się rozmowy na temat ewentualnego podziału powiatu grójeckiego na dwie części i utworzenia dodatkowej komisji w Górze Kalwarii. Miały być jej podporządkowane okoliczne gminy. Do podziału dążyły szczególnie kręgi ziemiańskie z okolic Góry Kalwarii. Mimo początkowego sprzeciwu miejscowych powiatowych władz administracyjnych, podziału ostatecznie dokonano i od Grójeckiej Komisji Szacunkowo-Rolnej odłączono gminy: Kąty (przewodniczący Konstanty Okęcki), Konary (Seweryn Gerlicz), Góra Kalwaria (Lucjan Krzymuski), Czersk (Henryk Dziewanowski), Jazgarzew (Robert Niewiarowski). Informacje dotyczące obsady funkcji przewodniczącego pochodzą z pierwszej połowie 1916. Okoliczności i dokładna data powstania komisji działającej w Górze Kalwarii nie są znane.

Mimo formalnego zaprzestania działalności przez komisję grójecką w listopadzie 1917, jeszcze przez kolejnych kilka miesięcy starano się obsługiwać interesantów. W tym celu spóźnione zgłoszenia kierowano do Warszawy, do biura rejestracji strat wojennych. Generalnie straty, jakie poniósł w wyniku I wojny światowej powiat grójecki, w porównaniu z innymi powiatami Królestwa Polskiego, były stosunkowo niewielkie. Na podstawie danych uzyskanych przez komisję grójecką trudno jednak wyciągnąć w tej kwestii wnioski bardziej szczegółowe.

W latach I wojny światowej w wyniku działalności komisji szacunkowo-rolnych zarejestrowano straty tylko części gospodarstw rolnych. W związku z tym do rejestracji powrócono w okresie II Rzeczypospolitej. Dodatkowe prace na terenie powiatu grójeckiego na szerszą skalę podjęto w 1919. Do dokumentów tyczących tej kwestii na razie nie udało się dotrzeć.

Z różnych źródłowych opracowań wiemy jednak, że np. w czasie przygotowywania się Rosjan do działań wojennych, a potem podczas wycofywania się ich z Grójeckiego, zniszczono wiele obiektów budowlanych. Tak np. w lipcu 1915 przygotowywali się do obrony na rzece Pilicy. W tym celu okopali się w Przybyszewie (rowy biegły nawet wokół kościoła), spalili młyn i kilka budynków na brzegu Czarnej Wody, aby odsłonić widok na przedpola Pilicy. W lipcu 1914 przygotowywali też obronę koło wsi Cesinów i obawiając się, aby kościół w Lipiu nie stal się dla Niemców punktem obserwacyjnym, usiłowali go zniszczyć przy pomocy artylerii, a gdy to się nie powiodło, podpalili wraz z zabudowaniami byłego klasztoru. Razem ze zburzeniem prezbiterium i chóru zniszczeniu uległ sprzęt szkolny. W kilka dni później Rosjanie częściowo spalili też wieś.

Na przełomie 1914/1915 zrujnowano budynek klasztoru paulinów w Łęczeszycach; uszkodzony został kościół parafialny p.w. Wszystkich Świętych w Michałowicach, w 1915 ustępujące wojsko rosyjskie spaliło folwark Osuchów.

Bibliografia

• Marek Przeniosło, Grójecka Komisja Szacunkowo-Rolna, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt trzeci, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1995, s. 9–11 - na podstawie źródeł:
• Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Centralne Towarzystwo Rolnicze i inne organizacje rolnicze, sygn. 421, k. 4-166, 312-369;
• Kronika szkoły w Lipiu; „Ziemianin” 1917, nr 1;
• S. Rosłoniec, Przybyszew. Osada w pow[iecie] grójeckim, Warszawa 1933, s. 7, 76;
• Katalog zabytków sztuki w Polsce, pod red. I. Galickiej, H. Sygietyńskiej, t. 10;
• Województwo warszawskie, z. 5: Powiat grójecki, Warszawa 1971, s. 36, 39, 46.