Komitet Obywatelski Okręgu Górno-Kalwaryjskiego

Komitet Obywatelski Okręgu Górno-Kalwaryjskiego – organizacja społeczna o charakterze samopomocowym i ratowniczym, funkcjonująca w latach 1914–1915.

Historia

Po wybuchu I wojny światowej na terenie Królestwa Polskiego zaczęły powstawać komitety obywatelskie niosące pomoc ludności cywilnej. Chodziło głównie o łagodzenie problemów żywnościowych społeczeństwa, organizowanie opieki medycznej oraz o dostarczanie potrzebującym odzieży. W przypadku niektórych terenów, szczególnie objętych działaniami militarnymi, konieczna była pomoc bardziej wszechstronna i kompleksowa.

Powiat grójecki należał do dość nietypowych, jeśli chodzi o tworzenie struktur lokalnych komitetów obywatelskich. Nie zastosowano tu zasady, zgodnie z którą w jednym powiecie funkcjonował jeden powiatowy komitet obywatelski. Na tym terenie zdecydowano się na podział dość rozległego obszaru powiatu na dwie części i utworzenia obok Komitetu Obywatelskiego Powiatu Grójeckiego, także Komitetu Obywatelskiego Okręgu Górno-Kalwaryjskiego. Powstały w październiku 1914 r. Komitet Grójecki koordynował pracę 14 gminnych komitetów obywatelskich i jednego komitetu miejskiego, natomiast istniejącemu od listopada (faktycznie od grudnia) 1914 r. Komitetowi Górno-Kalwaryjskiemu podlegało 6 komitetów gminnych: Czersk (powstał w grudniu 1914 r.), Góra Kalwaria (grudzień 1914 r.), Jazgarzew (wrzesień 1914 r.), Kąty (listopad 1914 r.), Konary (styczeń 1915 r.) i Warka, który faktycznie obejmował tylko teren miasta (grudzień 1914 r.). Dwa spośród wymienionych komitetów – w Jazgarzewie i Kątach, powstały jeszcze przed oficjalnym utworzeniem Komitetu Okręgowego. Komitet w Warce wszedł w skład jego struktur dopiero wiosną 1915 r. Komitety obywatelskie szczebla powiatowego podlegały komitetom obywatelskim gubernialnym, te z kolei Centralnemu Komitetowi Obywatelskiemu w Warszawie. Również Komitet Obywatelski Okręgu Górnokalwaryjskiego, tak jak Komitet Obywatelski Powiatu Grójeckiego, bezpośrednio podporządkowany był strukturze gubernialnej.

Komitet Okręgowy zaangażował się w szereg różnorodnych przedsięwzięć. Aby ułatwić sobie działalność, w jego ramach utworzono sekcje, które koncentrować się miały na najważniejszych z nich. Charakter stały miały mieć sekcje: ochronkowa i przytułków, tanich kuchni, herbaciarni, żywnościowo-opałowa, sanitarna oraz prawna (udzielała ubogim bezpłatnych porad prawnych). Tylko na pewien czas powołano m.in. sekcje: obcych poddanych (pomagała wysiedlanym z Królestwa przez Rosjan poddanym państw centralnych), rozdawnictwa odzieży, końską (starała się zdobywać konie dla rolników i sprzedawać je po niskich cenach) oraz żywnościowo-nasienną. Sekcje tworzono także w poszczególnych komitetach gminnych, było ich jednak mniej niż w strukturze okręgowej i były zwykle dość słabo rozbudowane. Poszczególne sekcje działające na szczeblu okręgu przejawiały nieraz bardzo dużą aktywność. Sekcja ochron i przytułków zorganizowała w okręgu gęstą sieć instytucji o takim właśnie charakterze. Trzy ochronki założono w gminie Konary (w Ostrołęce, Przylocie i Konarach), po dwie w gminie Kąty (w Dobieszu i Markach), Góra Kalwaria i Czersk (w Chynowie i Czersku). Po jednej ochronce utworzono w gminie Jazgarzew i Warka (w Warce). W każdej z ochronek opiekę znajdowało zwykle po kilkadziesiąt dzieci. W ochronkach w Chynowie i Czersku przebywało łącznie aż 170 dzieci, niewiele mniejsze były trzy ochronki w gminie Konary, w których w sumie umieszczono 200 dzieci. Komitet Okręgowy starał się stale prowadzić dokształcanie personelu pracującego w tych instytucjach. Ochroniarki z całego okręgu zapraszano na urządzane co pewien czas zjazdy pedagogiczne, które organizowano w Górze Kalwarii. Sekcja ochronkowa i przytułków czuwała także nad funkcjonującymi w okręgu schroniskami dla bezdomnych. Działały one w Górze Kalwarii, Jazgarzewie i Warce, a schronienie w nich otrzymało w sumie kilkadziesiąt osób.

Inna z sekcji działająca w ramach Komitetu Okręgowego: żywnościowo-opałowa, w Jazgarzewie założyła hurtownię towarów spożywczych. Mimo planów nie udało się zorganizować takich hurtowni w Górze Kalwarii i Warce. Sekcja ta pomagała komitetom gminnym w tworzeniu specjalnych sklepów, w których artykuły spożywcze sprzedawano bez marży. Najbardziej potrzebującym wydawano je także bezpłatnie. Jeszcze przed zajęciem terenu powiatu grójeckiego przez wojska państw centralnych, sekcja żywnościowo-opałowa aktywnie uczestniczyła w rozdysponowywaniu pomocy (żywnościowej, także w postaci zboża na zasiewy) przeznaczonej dla najuboższych przyznawanej przez władze rosyjskie. Jak z samej nazwy wynika sekcja ta troszczyła się także o zabezpieczenie opału dla najbiedniejszych.

Kwestiami związanymi z zapewnieniem potrzebującej ludności żywności, jednak w postaci przeznaczonej bezpośrednio do spożycia, zajmowała się sekcja tanich kuchni. Na terenie okręgu założono cztery takie placówki. Dwie z nich działały w Górze Kalwarii (jedna dla chrześcijan, druga dla Żydów), a po jednej w Baniosze (gmina Kąty) i Warce. Tanie kuchnie oferowały obiady po niskiej cenie (od 3 do 8 kopiejek), a nieraz w ogóle bezpłatnie. Instytucjami o zbliżonym charakterze były herbaciarnie (ich pracę koordynowała sekcja herbaciarni). W okręgu utworzono je ośmiu miejscowościach (w Górze Kalwarii, Baniosze, Jazgarzewie, Pilawie, Czersku, Chynowie, Konarach i Warce). Głównym zadaniem herbaciarni było oferowanie herbaty i gorącej wody. Ich istnienie było szczególnie potrzebne w zimne dni. Funkcjonowanie herbaciarni traktowano jako jeden ze środków mających na celu zapobieganie epidemiom. Bardziej bezpośrednie działania w tym kierunku podejmowała jednak sekcja sanitarna. Jej celem było dbanie o utrzymanie w okręgu odpowiedniej higieny, także tworzenie różnego rodzaju instytucji troszczących się o poprawę zdrowotności społeczeństwa. Temu służyły specjalne ambulatoria, które założono w Górze Kalwarii, Baniosze, Piasecznie, Konarach i Warce. Do większych akcji organizowanych przez ambuIatoria zaliczyć można prowadzenie masowych szczepień ludności. W czasie działania Komitetu Okręgowego podjęto kroki, by w Górze Kalwarii i Warce utworzyć szpitale. Zamierzeń tych nie udało się sfinalizować, w obu miejscowościach utworzono jednak domy izolacyjne dla chorych. Sekcja sanitarna dbała także o remontowanie starych i zakładanie nowych studni głębinowych, także o budowę ustępów publicznych (powstały one w gminie Czersk i Jazgarzew). Sekcja poza stałymi punktami sanitarnymi zakładała także punkty tymczasowe, które służyły głównie ludności przemieszczającej się przez teren okręgu. Dla osób takich organizowano również (przy drogach, przy przeprawach na Wiśle) prowizoryczne punkty żywnościowe, noclegowe, także ruchome kuchnie i herbaciarnie.

Nie mniej intensywnie działały sekcje, które miały charakter czasowy. Wśród nich szczególnie aktywna była sekcja rozdawnictwa odzieży. Rozprowadzała ona wśród najbardziej potrzebujących ubrania i buty, w posiadanie których wchodziła dzięki organizowanym przez siebie specjalnym zbiórkom, także dzięki towarom o takim charakterze otrzymywanym od struktury gubernialnej i Centralnego Komitetu Obywatelskiego. Podobnie jak to robiono w innych komitetach obywatelskich, również w okręgu górno-kalwaryjskim zajęto się udzielaniem miejscowej ludności wsparcia w postaci bezzwrotnych zapomóg, także niskooprocentowanych pożyczek. Ta druga forma pomocy dotyczyła szczególnie rolników, którym brakowało funduszy na prowadzenie działalności produkcyjnej (np. na zakup ziarna siewnego, uzupełnienie uszczuplonego wojną stanu pogłowia zwierząt hodowlanych). Ogólna suma udzielonych pożyczek wyniosła na tym terenie 6000 rubli.

Z inicjatywy Komitetu Okręgowego w sierpniu 1915 r. utworzono Okręgową Straż Obywatelską, na czele której stanął Konstanty Okęcki. Jej celem było strzeżenie porządku i dbanie o bezpieczeństwo. Komisariaty straży powstały w gminie Góra Kalwaria (komisarzem został J. Kariori), Jazgarzew (komisarzem Stanisław Gaczeński), Kąty (komisarz H. Lukrec), Czersk (komisarz Jan Przanowski) i w formie symbolicznej (trzy osoby) w gminie Konary. W Warce komisariat nie powstał, natomiast funkcjonowała tam powołana do życia przez okupanta niemieckiego milicja. W gminie Góra Kalwaria straż liczyła 70 członków, Jazgarzew – 32 członków, Kąty – 20 członków, Czersk – 12 członków. Po wyparciu z Królestwa Polskiego Rosjan, Komitet Okręgowy i komitety gminne, obok zakładania straży obywatelskich, aktywnie zaczęły wspomagać także proces tworzenia rad gminnych i sądów obywatelskich.

Komitet Obywatelski Okręgu Górno-Kalwaryjskiego funkcjonował do 14 września 1915 r. W czasie swego istnienia odbył w sumie 29 posiedzeń ogólnych i 43 posiedzenia prezydium. Zebrania ogólne początkowo urządzane były co tydzień, następnie co dwa tygodnie. Posiedzenia prezydium odbywały się w każdym tygodniu. Wyjątkiem był lipiec i początek sierpnia 1915 r., kiedy to na skutek działań militarnych na kilka tygodni prace komitetu zostały sparaliżowane. Komitet Okręgowy do kwietnia 1915 r. funkcjonował bez zatrudniania osoby, która odpłatnie zajmowałaby się sprawami urzędowymi. Opierała się wówczas wyłącznie na pracy społecznej swoich członków. Sytuacja nieco się zmieniła dopiero w maju, kiedy wobec dużych trudności w koordynowaniu rozszerzającej się coraz bardziej działalności, zdecydowano się na zatrudnienie opłacanego kierownika biura Komitetu. Działalność komitetów gminnych opierała się wyłącznie na pracy społecznej osób zaangażowanych w podejmowanych przez nie pracach, ich aktywność w porównaniu ze strukturą okręgową była jednak nieco mniejsza. Podobnie jak w przypadku Komitetu Obywatelskiego Powiatu Grójeckiego, działalność Komitetu Obywatelskiego Okręgu Górno-Kalwaryjskiego i podległych mu struktur gminnych była jedną z najbardziej prężnych, biorąc pod uwagę aktywność na polu samopomocowym innych tego typu ciał działających wówczas w Królestwie Polskim.

Skład osobowy Komitetu Obywatelskiego Okręgu Górno-Kalwaryjskiego (dane z 1915 r.): Władysław Wilczyński (prezes), Stanisław Gaczeński, ks. Edward Kawiński, ks. Jan Kęsicki, Jan Klimek, Konstanty Okęcki, Franciszek Ostrowski, Jan Przanowski, Antoni Rypiński, dr Antoni Rzeszotarski, ks. L. Walichnowski, Tadeusz Żenczykowski.

Osoby funkcyjne w składach gminnych komitetów obywatelskich (dane z 1915 r.):

Czersk – ks. Jan Kęsicki (prezes), ks. Edward Skupieński (wiceprezes, skarbnik i sekretarz);
Góra Kalwaria – dr Antoni Rzeszotarski (prezes), ks. L. Walichnowski (były prezes), Hipolit Sokolewicz (sekretarz), Aleksander Rudnicki (skarbnik);
Jazgarzew – Aleksander Palmirski (prezes), Stanisław Gaczeński (wiceprezes), Tomasz Turowski (sekretarz), Aleksander Zarzycki (skarbnik);
Kąty – Władysław Wilczyński (prezes), H. Lukrec (sekretarz);
Konary – ks. Edward Kawiński (prezes), Walenty Górczyński (sekretarz), Franciszek Mroziak (skarbnik);
Warka – ks. Marceli Ciemniewski (1862–1927) – prezes, hr. W. Roztworowski (wiceprezes), Kamiński (sekretarz), ks. T. Aranowski (skarbnik).

Bibliografia

Marek Przeniosło, Komitet Obywatelski Okręgu Górno-Kalwaryjskiego, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt dziesiąty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2001, s. 37-41 – na podstawie źródeł:
Archiwum Akt Nowych w Warszawie: Centralny Komitet Obywatelski Królestwa Polskiego – Komitet Obywatelski Okręgu Górno-Kalwaryjskiego, sygn. 1, 2;
Archiwum Państwowe w Krakowie: Naczelny Komitet Narodowy, mf. 100.274;
„Gazeta Rolnicza” 1914, nr 51/52 z 31 grudnia;
Organizacja i prace komitetów obywatelskich na terenie guberni warszawskiej, Warszawa 1916, s. 78-90;
Elżbieta Więckowska, Społeczne ogniwa opieki lekarskiej i służby sanitarnej komitetów obywatelskich Warszawy i Guberni Warszawskiej 1914–1916, Wrocław 1992, s. 118-123.