Osadnictwo żydowskie

Osadnictwo żydowskie na terenie Ziemi Grójeckiej rozpoczęło się w drugiej połowie XVIII wieku i trwało do II wojny światowej (Holocaust).

Historia osadnictwa

Żydzi na terenie Mazowsza zamieszkali w okresie przedrozbiorowym. Ponieważ znaczna liczba miast miała przywilej de non tolerandis Judaeis, Żydzi osiedlali się głównie we wsiach. W 1768 roku ustawa sejmowa zniosła zakaz osiedlania się ludności żydowskiej, utrzymując jedynie moc przywileju nadanego Warszawie. Osadnictwu w latach 1795–1809 sprzyjała polityka władz pruskich mająca na celu przesiedlenie Żydów do miast. Stąd też, w okresie Księstwa Warszawskiego, w 1808 w Goszczynie mieszkało 67 Żydów (54,2% mieszkańców), 347 Żydów w Grójcu (54,2%), 208 Żydów w Mogielnicy (33,9%), w Tarczynie 126 Żydów (28,8%) i w Warce 324 (42,7%). Zaś w 1921 r. stan liczbowy ludności żydowskiej wynosił w Goszczynie 185 Żydów (15,0% mieszkańców), Grójcu 4922 (58,8%), Mogielnicy 2722 (51,2%), Tarczynie 1427 (56,5%), Warce 2176 (50,5%), oraz w Błędowie 815 Żydów (43,4%). W 1921 r. odsetek ludności żydowskiej miejskiej w ówczesnym powiecie grójeckim był jednym z wyższych w województwie warszawskim. Poza tym część tej społeczności mieszkała na terenie wsi. We wrześniu i październiku 1942 Niemcy hitlerowskie, realizując plan zagłady Żydów, przymusowo osiedliły ich w kilku gettach, będących obozami przejściowymi przed ich wysiedleniem do obozów zagłady i pracy. Część z nich zmarła w miejscach ich osiedlenia wskutek złych warunków życia, a także zginęła w masowych egzekucjach. Znikoma liczba przeżyła okres wojny. Po II wojnie światowej nie nastąpiło odrodzenie zorganizowanych form życia żydowskiego. Część Żydów zamieszkałych poza granicami Polski utworzyła związki wychodźców w poszczególnych miejscowościach (ziomkostwa). Na krótko po wojnie istniały również ziomkostwa na terenie kraju, np. Komitet Grójeckich Żydów we Wrocławiu.

Gospodarka, kultura, polityka

Żydzi będący przede wszystkim ludnością miejską utrzymywali się głównie z handlu i rzemiosła. Struktura zawodowa po 1862 roku, w którym nastąpiło ich równouprawnienie, zniesienie ograniczeń osadniczych i możność nabywania nieruchomości uległa niewielkiemu zróżnicowaniu. Niektórzy z nich stali się właścicielami zakładów przemysłowych, dóbr ziemskich, a także wykonywali wolne zawody. Generalnie struktura zamożności pozostała bez zmiany. Znikoma liczba rodzin to rodziny zamożne, większość była ludnością ubogą i biedną. Wspomniane równouprawnienie spowodowało, że część uległa z czasem asymilacji i akulturacji, stając się członkami powstających na przełomie XIX i XX w. na tym terenie, wówczas nielegalnych partii politycznych, tak żydowskich, jak i polskich. Uczestniczyła również w życiu politycznym międzywojnia, popierając przede wszystkim żydowskie partie religijne i syjonistyczne. Jednak przez cały okres Żydzi pozostawali w kręgu oddziaływania gminy wyznaniowej.

Przemysł

Grójeckie w międzywojniu było słabo uprzemysłowione. W posiadaniu Żydów znajdowało się kilkanaście zakładów średniej wielkości, wytwórni napojów i przetwarzania produktów spożywczych. Wiele przedsiębiorstw było jednoosobowymi warsztatami rzemieślniczymi, obywającymi się bez robotników najemnych. Nierzadko mieściły się one w lokalach służących jednocześnie za mieszkania. 6 września 1939 r. podczas bombardowania Grójca spłonął Młyn Motorowy „Ekspres” (13 współwłaścicieli), przy ul. Mogielnickiej 13. Według spisu zakładów przemysłowych, sporządzonego dla władz okupacyjnych, 22 grudnia 1939 r. w Grójcu znajdowały się:

Młyn Motorowy „Greno” Frankiela i Wajnfelda, Parcela Krobowska, przed wojną zatrudniał 16 osób, po wojnie 22 osoby;
Młyn Motorowy Giser, Grynberg i spółka, ul. Piłsudskiego 24 – zatrudnionych 14 osób, potem 17;
Młyn Elektryczny Apolonii Ofiara, ul. Skargi 35, zatrudniał 1 osobę, potem 2;
Fabryka Narzędzi Rolniczych Abram Cukierman, ul. Mogielnicka 8 – 80 i 8 osób;
Fabryka Octu Hammer Szlama, ul. Mogielnicka 6 – 2 i 2 osoby;
Olejarnia Feldman Zelman, ul. Mogielnicka 6 – 2 i 1 osoba;
Olejarnia Josek Batyst, ul. Lewiczyńska 2 – 4 i 4 osoby;
Fabryka wody sodowej Jankiel Rotbardt, ul. Piłsudskiego 10 – 2 i 0 osób;
Fabryka Wody Sodowej Jankiel Rechtman, ul. Warszawska 20 – 3 i 0 osób;
Obróbka Drzewa Budowlanego Lewi Koper, ul. Piłsudskiego 18 – 2 i 2 osoby;
Obróbka Drzewa Budowlanego Berek Korek, ul. Warszawska 13 – 2 i 2 osoby.

W Mogielnicy w tym samym czasie (29 listopada 1940) na 18 garbarni, Żydzi posiadali 16. Josek Rajbenbach, Lejzor Rajbenbach, Abram Lindzyn, Abram Fajfer, Majer-Chil Dajczman, Icek Hufajzen zatrudniali po 2 osoby; Mendel Anielewicz – 4; pozostali: Litman Hufajzen, Manaś Hufajzen, Moszek Wender, Abram Balbus, Jankiel Osełka, Isser Gutman, Szmul Glajmer, Moszek Dajczman nie zatrudniali nikogo. W innych gminach powiatu grójeckiego Żydzi nie posiadali zakładów przemysłowych.

Rolnictwo

Od czasów średniowiecza Żydzi podlegali jurysdykcji monarchy, stanowili własność skarbu i dlatego wykonywali zajęcia typowo miejskie (handel, rzemiosło). Od początków XVI w. część z nich mieszkała na wsi jako dzierżawcy karczem. Większość z nich na własne potrzeby uprawiała kawałek ziemi, który służył hodowli drobiu, bydła, uprawie chmielu i jęczmienia (propinacja). W 1863 w Królestwie Polskim, w granicach którego leżało Grójeckie, Żydzi mieszkający na wsi zostali potraktowani podobnie jak chłopi, tzn. uwłaszczono ich, ale bez prawa dziedziczenia ziemi (zobacz: Żydzi w Przybyszewie). Od końca XIX w. w wyniku rozwoju ruchu syjonistycznego, w Grójeckiem wzrosło zainteresowanie rolnictwem, co doprowadziło do powstania w Częstoniewie k. Grójca Żydowskiej Szkoły Rolniczej Niższej. We wszystkich miastach i osadach Grójeckiego niewielka grupa wyznawców religii mojżeszowej, na marginesie tradycyjnych zajęć (handel, rzemiosło) zajmowała się rolnictwem. Jest to temat dotąd nie rozpoznany.

Z „Wykazu gospodarstw rolnych pozostawionych po ewakuowaniu Żydów w mieście Grójcu”, sporządzonego 21 marca 1941 wynika, że ich posiadaczami byli:

Blajsiewicz Lejbuś i Dwojra (17,92 ha),
Grynberg Jankiel (2,80 ha),
Marianka Szmul-Ber (19,60 ha),
Manel Nycha (1,12 ha),
Rozen Srul i Chana oraz Bursztyn Chin (3,36 ha – sadownicy),
Lichtensztajn Moszek (1,12 ha).

Wspólnoty religijne

Pierwsze gminy wyznaniowe powstały w końcu XVIII w. w Grójcu, Mogielnicy, Tarczynie i Warce. Wokół nich przede wszystkim było zorganizowane życie religijne i społeczne. Bóżnica, cheder, mykwa i cmentarz, wówczas charakterystyczne obiekty, określały miejsce Żydów w układzie urbanistycznym miejscowości. Wokół nich również skupiona była ludność tu mieszkająca. Stosunkowo wcześnie oddziaływał tu chasydyzm będący nowym, masowym i ostatnim wielkim rozdziałem w dziejach mistyki żydowskiej na ziemiach polskich. Zwolennicy ruchu prezentowali swe poglądy już na przełomie XVIII i XIX wieku, zaś w pierwszej połowie XIX w. w obrębie oficjalnych gmin wyznaniowych powstały wspólnoty chasydzkie, których celem były wspólne modlitwy lub studiowanie własnych nauk. Gromadziły się wokół cadyków, będących ich przywódcami religijnymi i moralnymi. Wspólnoty te były bardzo charakterystyczne dla ludności żydowskiej. Cadycy: Chaim Meir Jechiel z Mogielnicy (zm. 1849), wnuk Izraela z Kozienic, Izrael Icchak Kalisz z Warki (1779–1848), umiłowany uczeń Symchy Bunema z Przysuchy, oraz jego syn Mendel z Warki (1819–1868) weszli do historii chasydyzmu jako jego współtwórcy i ideologowie.

Po II wojnie światowej

Holocaust Żydów z powiatu grójeckiego spowodował, że po II wojnie światowej z jego granic pozostały znikome ślady materialnej obecności ludności żydowskiej. Wojna ta przyniosła zagładę drewnianych osiemnastowiecznych bóżnic w Grójcu i Warce, uznanych za obiekty zabytkowe. Pozostały po nich nieliczne pamiątki materialne, które nie konserwowane popadły w ruinę, aż zniknęły, zostały rozebrane. Dotychczas sporządzone inwentaryzacje są niepełne i dziś nieaktualne.

Do ważniejszych pamiątek i zabytków kultury materialnej w Grójeckiem należą zniszczone cmentarze w Błędowie, Górze Kalwarii, Warce, Mogielnicy. W Górze Kalwarii zachował się dwór i synagoga zbudowane dla cadyka Icchaka Meira Rothemberga Altera, zwanego Icie. Po wojnie zostały one przebudowane dla potrzeb handlowych i mieszkalnych. Na niektórych z cmentarzy żydowskich zachowały się ścięte przy ziemi fragmenty nagrobków, które informują o rzędowym lokowaniu pochówków. Wojenne losy 200 Żydów, zamordowanych w lipcu 1943 w Dębówce koło Góry Kalwarii, ekshumowanych i pochowanych po wojnie, upamiętnia wybudowany przy cmentarzu w Grójcu pomnik. Na cmentarzu w Warce w 1988 r. wzniesiono ohel (grobowiec) w miejscu domniemanego pochówku cadyków wareckich, będący celem pielgrzymek chasydów z całego świata.

W Grójcu do dziś przy ul. Lewiczyńskiej 3 stoi budynek kahału z 1816 r., przy ul. Armii Krajowej 8 – budynek żydowskiej rodziny Klepfiszów, w którym mieściła się Publiczna Szkoła Powszechna nr 2, przeznaczona dla żydowskich dzieci. Drewniany dom rabina na ul. Lewiczyńskiej oraz naprzeciw położona murowana mykwa zostały rozebrane. We wszystkich miejscowościach powiatu grójeckiego po wyznawcach religii mojżeszowej pozostały nieliczne drewniane, rzadziej murowane, domy mieszkalne.

Z większych przedsiębiorstw przemysłowych do lat 2000 zachowały się nieczynne motorowe młyny w Górze Kalwarii i Grójcu (Parcela Krobowska „Greno” Frankiela i Wajnfelda oraz Grynberga i s-ki, Piłsudskiego 24). Młyn „Greno” został rozebrany w latach 2005-2006, do roku 2010 wybudowano na jego miejscu Osiedle Stary Młyn (łącznie 160 mieszkań w dwóch etapach) oraz hipermarket TOPAZ.

Bibliografia

Adam Penkalla, Osadnictwo żydowskie, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 64-67 oraz [w:] Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 73-74 – na podstawie źródeł:
B. Wasiutyński, Ludność żydowska w Polsce w wiekach XIX i XX. Studium statystyczne, Warszawa 1930;
I. B. Alterman (wyd.), Megilat Gritze, Tel-Aviv 1955;
A. Eisenbach, Mobilność terytorialna ludności żydowskiej w Królestwie Polskim, [w:] Społeczeństwo Królestwa Polskiego, Warszawa 1966, t. 2, s. 179-316;
M. Buben, Opowieści chasydów, Poznań 1986;
Z. Targielski, Początki chasydyzmu na ziemi radomskiej, „Radomir” 1987, nr 7, s. 15-32;
Adam Penkalla, Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim, Radom 1992;
I. Schiper, Przyczynki do dziejów chasydyzmu w Polsce, Warszawa 1992.
Zdzisław Szeląg, Przemysł, [w:] Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 62-64 – na podstawie źródeł:
Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy. Oddział w Grodzisku Mazowieckim: Akta miasta Grójec, (Akta statystyczne), sygn. 363, k. 208; Akta miasta Mogielnica, sygn. 555, k. 13.
Zdzisław Szeląg, Rolnictwo, [w:] Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 78 – na podstawie źródeł:
Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy. Oddział w Grodzisku Mazowieckim: Akta miasta Grójec, Statystyczne dane, sygn. 552, k. 13;
(GZ) Gabriela Zalewska, Rolnictwo, [w:] A. Cała, H. Węgrzynek, G. Zalewska, Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, Warszawa 2000, s. 282-283.
Zdzisław Szeląg, Ślady kultury materialnej, [w:] Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 88 – na podstawie źródeł:
P. Burchard, Pamiątki kultury żydowskiej w Polsce, Warszawa 1990.