Żydzi w Przybyszewie

Żydzi w Przybyszewie – osadnictwo Żydów w tej miejscowości zaczęło się po trzecim rozbiorze Polski (1795), kiedy Grójeckie znalazło się pod zaborem pruskim, w Departamencie Warszawskim (do 1807), następnie w kolejności: w Księstwie Warszawskim (1808–1815), w latach 1815–1915 pod zaborem rosyjskim, w tzw. Królestwie Polskim, od 1915 do 11 listopada 1918 pod okupacją niemiecką, w tzw. Generalnym Gubernatorstwie Warszawskim. Zajmowali się rzemiosłem (szewstwem, krawiectwem, piekarstwem, rzeźnictwem, garncarstwem, kuśnierstwem, strycharstwem, kowalstwem, stelmachostwem itd.) i handlem stałym oraz obnośnym. Miasto, a dziś wieś, stanowiło niewielki ośrodek handlowo-rzemieślniczy obsługujący głównie okoliczne wsie. Jerzy Beniamin Flatt podał, że w 1806 liczyło 650 mieszkańców, w tym 65 rzemieślników. W 1808 żyło w nim 560 osób, w tym 56 Żydów (10%). Jest rzeczą wielce wymowną, iż w roku 1812 (sic!), więc gdy w miejscowości tej mieszkali już Żydzi, otrzymała ona przywilej de non tolerandis Judaeis. Władze ówczesnego Księstwa Warszawskiego wobec Żydów prowadziły politykę restrykcyjną, m.in. ustalono dla nich rewiry (dzielnice) zamieszkania. W spisie ludności przeprowadzonym przez władze województwa mazowieckiego 27 października 1819 ustalono, że Przybyszew liczył 799 mieszkańców, w tym 59 Żydów (7,4%).

Żyło w nim 45 rzemieślników i 7 handlarzy. Zmniejszenie się ich liczby spowodowane było pożarem miasta w 1812 r., w wyniku którego miasteczko podupadło, zaprzestano targów i jarmarków, niektórzy rzemieślnicy i kupcy przenieśli się do innych, okolicznych miast, m.in. do Mogielnicy, Goszczyna i Grójca. W roku 1857 w Przybyszewie mieszkało 965 osób, w tym 111 Żydów (41%), w 1862 zaś odpowiednio 1047 osób i 71 Żydów (4%). W tym roku, w wyniku reform Aleksandra Wielopolskiego (1803–1877) Żydzi otrzymali większą swobodę osiedlania się. Odtąd powoli, ale systematycznie liczba mieszkańców wzrastała. Pierwszy powszechny spis ludności przeprowadzony przez Rosjan w roku 1897 wykazał, że w Przybyszewie żyło 1152 mieszkańców – 544 mężczyzn (47,2%), 608 kobiet (52,8%), w tym 104 Żydów (9,5%). W wyniku realizacji carskiego ukazu o uwłaszczeniu włościan ziemią otrzymało ją też 4 mieszkańców wyznania mojżeszowego. W roku 1912 Przybyszew żyło 1575 osób, w tym 86 Żydów (5%), w 1914 funkcjonowały 3 sklepy polskie, 3 piekarnie (żydowskie). W wyniku I wojny światowej nastąpił spadek mieszkańców miejscowości i w 1921 wynosił 1089 osób – 478 mężczyzn (43,9%), 611 kobiet (56,1%), w tym 104 Żydów (9,5%). Mieszkali oni w 162 budynkach mieszkalnych. W roku 1927 osada liczyła 1172 mieszkańców – 549 mężczyzn (46,8%), 623 kobiety (53,2%), w tym Żydów 92 (7,8%), liczba tych ostatnich w latach 1921–1927 zmniejszyła się ze 104 osób (9,5%) do 92 (7,8%). Stało się tak w wyniku realizacji hasła, upowszechnianego przez Narodową Demokrację, a potem przez Stronnictwo Narodowe, wzywającego do tworzenia handlu rodzimego, do jego „odżydzenia”, „spolonizowania”. Niemałą rolę w realizacji dążenia odegrał ks. Stanisław Wilkoszewski (1882–1955), w latach 1914–1955 proboszcz parafii Przybyszew i działacz endecji. Poglądom tym dał wyraz m.in. 5 czy też 6 maja 1922 na uroczystości dekoracji trzech Grójecczan (Aleksandra Janasza z Dańkowa, Stanisława Czekanowskiego i ks. Stanisława Wilkoszewskiego). Dziękując za uhonorowanie go za zasługi na polu pracy społecznej Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski przemówienie zakończył okrzykiem „Niech żyje Polska odrodzona i odżydzona”. Stało się to w obecności ok. 300 słuchaczy, w tym wielu Żydów. Aby odciągnąć Polaków od sklepów żydowskich, aby je wyprzeć, w 1918 założył sklep z galanterią, towarami łokciowymi i spożywczymi, który w 1924 przejęło Stowarzyszenie Kobiet „Przezorność”. Konkurencji z Żydami służyła m.in. działalność handlowa, założonego w 1917 r. z inicjatywy ks. Wilkoszewskiego, Kółka Ogrodniczo-Rolniczego oraz od 1918 Kasy Spółdzielczej. Działaniom tym towarzyszyła akcja propagandowa „Nie kupuj u Żyda”, rozbijanie straganów na targach, siłowe wypędzanie z placów handlowych, pikietowanie sklepów, szykanowanie i bicie Polaków wchodzących lub wychodzących ze sklepów żydowskich.

W roku 1927 w Przybyszewie działało 28 rzemieślników, w tym tylko 5 Żydów (1 szewc, 3 krawców, 1 piekarz), czynnych było 6 sklepów (3 sklepy Polaków, 3 – Żydów), ponadto drobnym handlem zajmowało się 7 Żydów. Sklepy żydowskie zaopatrywały ludność w pieczywo, artykuły spożywcze, tzw. „towary łokciowe”, chustki wełniane, łańcuchy, sierpy, kosy, skóry, smary, postronki. Nader często towary sprzedawano „na borg”, tzn. na kredyt, co przysparzało im klientów, szczególnie ze wsi.

Dzietność rodzin żydowskich była znacznie wyższa niż polskich. W roku 1927 we wsi mieszkało 19 rodzin żydowskich, w tym 2 bezdzietne. 17 dzietnych rodzin posiadało 84 dzieci (średnio po 5), podczas gdy 205 dzietnych rodzin polskich posiadało 96 dzieci.

Według nie do końca zweryfikowanych przekazów 1 września 1939 w Przybyszewie nie mieszkali już Żydzi.

Bibliografia

• Zofia Romanowska, Żydzi w Przybyszewie, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt czternasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2006, s. 103-105 – na podstawie źródeł:
• Jerzy Beniamin Flatt, Opis Księstwa Warszawskiego, Poznań 1809, s. 112;
• Nasielonnyje miesta rossijskoj imperji. Warszawskaja Gubernja, S. Petersburg 1905;
• Spisok naselennych punktow warszawskoj guberni, Warszawa 1912, s. 274-275;
• Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 i innych źródeł urzędowych, Warszawa 1925, s. 37;
• Stanisław Rosłoniec, Przybyszew. Osada w powiecie grójeckim, Warszawa 1933, s. 53, 57-61, 218-222;
• Powstanie styczniowe na Zachodnim Mazowszu. Praca zbiorowa pod red. Anny Słoniowej, Warszawa 1987, s. 19;
• Grójeckie we wspomnieniach. S. IV: Fragmenty z pamiętnika Stanisława Czekanowskiego Roczniki długiego żywota mego. Wybór, wstęp, przypisy Zdzisław Szeląg, Grójec 2004, s. 131.