Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet. Zrzeszenie Powiatowe

Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet. Zrzeszenie Powiatowe – organizacja kobieca o politycznym i społeczno-obywatelskim charakterze założona w 1928 roku. W swoich szeregach skupiła prawie cały kobiecy aktyw należący w latach 1914–1918 do Ligi Kobiet Polskich Galicji i Śląska oraz Ligi Kobiet Pogotowia Wojennego w Królestwie Polskim i kobiecych kół Polskiej Organizacji Wojskowej. Związek współpracował z sanacją, starał się bronić interesów kobiet i występował przeciw ich krzywdzeniu. W swych szeregach skupiał głównie kobiety z inteligencji i zamożnego mieszczaństwa, ale próbował też ze swą pracą społeczno-kulturalną dotrzeć do środowiska robotniczego (Baniocha k. Góry Kalwarii) i wiejskiego.

Dzieje organizacji w Grójeckiem

Dzieje organizacji w Grójeckiem odtworzone zostaną na podstawie sprawozdań drukowanych w prasie. Do archiwum Zrzeszenia Powiatowego ZPOK, jeśli zachowało się, nie udało się dotrzeć.

Na terenie powiatu grójeckiego pierwszy oddział powstał z inicjatywy Krawieckiej w Górze Kalwarii (marzec 1930), kolejny w Grójcu pod przewodnictwem Wandy Grochowskiej (od 16 października 1930), następnie w Warce, Mogielnicy i Tarczynie. Aby koło mogło powstać potrzeba było 20 członkiń. W 1932 Oddział w Górze Kalwarii liczył 47 kobiet.

Pracą oddziałów kierowała przewodnicząca Zrzeszenia Powiatowego ZPOK. Od 16 października 1930 do września 1934 funkcję tę sprawowała Wanda Grochowska, żona starosty, a po jej wyjeździe z rodziną do Łucka Wanda Godlewska. W większych oddziałach funkcjonowały zwykle referaty: wychowania obywatelskiego, opieki nad matką i dzieckiem, spraw kobiecych, wytwórczości, kultury i piękna, finansowy. Od 1933 w Grójcu Wanda Godlewska prowadziła związkową, społeczną poradnię prawną. W celu zgromadzenia funduszy na wielokierunkową działalność referaty finansowe urządzały corocznie loterie fantowe, rauty, bale i inne dochodowe imprezy. W 1932 loteria w Grójcu dała 800 zł dochodu. Referaty wytwórczości organizowały kursy kroju i szycia, oddział w Grójcu ponadto dzierżawił bufet w Klubie Obywatelskim. Sporo wysiłku wkładano w rozbudzenie życia umysłowego i towarzyskiego. Cel ten osiągano urządzając wycieczki po najbliższej okolicy, prelekcje ilustrowane filmami, wykłady z zakresu m.in. higieny dziecka, matki, wykłady na temat polityki, literatury, roli kobiet. Prowadziły je członkinie lub zaproszeni goście. W Grójcu takie prelekcje wygłosili m.in. prof. Drzewiecki - „O Żeromskim” i Szempliński - „O piatiletce w Rosji sowieckiej” (obaj z Warszawy), starosta R. Grochowski - „O Ustawie samorządowej szkół powszechnych”, Jacórzyński - „O nowym ustroju szkolnictwa”, Wanda Grochowska - „O sytuacji politycznej w kraju”.

Ponadto urządzano obchody rocznic, np. powstania listopadowego, styczniowego, odzyskania niepodległości (11 listopada), imienin Józefa Piłsudskiego (19 marca), prezydenta, przedstawienia amatorskie, kursy rytmo-plastyki, zawody sportowe. Latem razem z kierownictwami szkół oddziały ZPOK organizowały półkolonie, kolonie, a w ciągu całego roku dożywianie i opiekę lekarską. Tak np. w 1933 r. Oddział w Górze Kalwarii prowadził dożywianie dla 42 dzieci oraz półkolonie (1 sierpnia-1 września) dla 60 dzieci od lat 6 do 12. W Grójcu dożywiano 250, trzystu obdarowano odzieżą. Wszystkie one otrzymywały tran, wapno, żelazo, a na gwiazdkę paczki żywnościowe. Dla dzieci żyjących w trudnych warunkach mieszkaniowych Oddział przy pomocy nauczycieli uruchomił świetlicę, w której mogły przygotowywać lekcje w ciepłym i dobrze oświetlonym lokalu. Ponadto uruchomiono własną, czynną codziennie, estetycznie urządzoną świetlicę, w której można było czytać prasę prenumerowaną przez Związek lub przynoszoną przez członkinie; W niej też odbywały się odczyty i comiesięczne zebrania.

Referat wytwórczości Związku w Grójcu w 1933 zorganizował kurs kroju i szycia dla 46 osób. 1 kwietnia tegoż roku otwarto szwalnię, w której wykonywano bieliznę dla wojska, oraz realizowano zamówienia prywatne. W ten sposób spora liczba kobiet otrzymała możliwość skromnego zarobku.

W 1937 oddziały Związku zorganizowały: w Tarczynie 2 dziecińce dla 80 dzieci, w Grudzkowoli - dla 22 małych dzieci, w Mogielnicy - kolonię dla 260 dzieci (w dwóch turnusach). Najlepsze warunki zapewniono dzieciom w Mogielnicy.

Aby przygotować przyszłe kadry działaczek społecznych i przysposobić je „do pracy dla państwa w myśl zasad prawdziwej demokracji”, przy oddziałach powołano Koła Młodych ZPOK. Pierwsze takie koła w powiecie powstały przy Oddziale w Górze Kalwarii (przed 11 października 1933), w Baniosze (listopad 1933), Brześcach (30 października 1933), Grójcu (1933), Czersku (1933). Kierowały nimi nauczycielki: Władysława Kielarska (1898–1943) w Baniosze, Eugenia Sadkowska - w Brześcach (22 członkinie), Helena Markowska - w Czersku. W 1934 skupiały one przeciętnie około 20 dziewcząt. Działalność Kół Młodych lokalizowano głównie w Publicznych Szkołach Powszechnych. Członkiniami ich były w większości wychowanki szkół. Organizowano dla nich naukę szycia, kroju, robót ręcznych, gier towarzyskich, udzielania pierwszej pomocy medycznej, organizowano uroczystości państwowe, wigilię z choinką, wycieczki po okolicy, pogadanki, wspólne czytanie książek, chóralne śpiewanie pieśni, zawody sportowe, m.in. przy pomocy sekcji gimnastycznych paramilitarnej, piłsudczykowskiej organizacji „Strzelec” (Góra Kalwaria). Dziewczęta pomagały przy wydawaniu obiadów dla ubogich. Zebrania odbywały się zwykle raz w tygodniu (w niedzielę - Czersk), dwa (Baniocha) lub trzy razy w tygodniu (Brześce) i trwały zwykle po kilka godzin. Członkinie ZPOK najchętniej czytały czasopisma: „Prosta Droga”, „Praca Obywatelska”, „Płomyk”, „Echo Grójeckie”.

W 1935 w ogólnopolskiej organizacji dokonał się rozłam na tle, nie tyle ideowo-politycznym, co personalnym, w wyniku którego Zofia Moraczewska z częścią członkiń utworzyła organizację Samopomoc Społeczna Kobiet. Działalność obu organizacji przerwał wybuch II wojny światowej.

W Grójeckiem oddziały ZPOK wychowały sporą grupę działaczek społecznych, które w latach okupacji hitlerowskiej wzięły udział w konspiracji politycznej i wojskowej, w cywilnym ruchu oporu, uczyły na tajnych kompletach w zakresie szkoły średniej oraz zakazanych przedmiotów w szkole podstawowej, kierowały tajną działalnością harcerek, aktywnie pracowały w Wojskowej Służbie Kobiet (WSK) i w innych konspiracyjnych organizacjach, m.in. kobiecych. Tak np. Wanda Godlewska odegrała znaczną rolę w organizowaniu Związku Walki Zbrojnej, potem Armii Krajowej na terenie Grójeckiego, Wanda Kozłowska, przed 1939 polonistka Gimnazjum i Liceum Sejmiku Powiatowego w Grójcu i referentka prasowa ZPOK, w czasie okupacji współpracowała z redakcją konspiracyjnego tygodnika Obwodu AK „Dzwon Polski”, Łucja Morawińska „Mora” w komendzie WSK III Ośrodka ZWZ-AK Góra Kalwaria kierowała sekcjami łączności, kolportażu, sanitarną, pomocy społecznej i tajnego nauczania.

Ile z nich zginęło w walce z okupantem, nie udało się ustalić. Wiadomo tylko, że w 1943 w Baniosze na atak serca, po przeprowadzonej przez gestapo rewizji mieszkania, zmarła Władysława Kielarska.

Bibliografia

• Wanda Szeląg, Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet. Zrzeszenie Powiatowe, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt czwarty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1996, s. 123-127 – na podstawie źródeł:
• Sprawozdanie z działalności referatów: woj. warszawskie, „Praca Obywatelska” 1933, nr 2, s. 8;
• Z. Jamnicka, Z życia i prac ZPOK. Z życia woj. warszawskiego, „Praca Obywatelska” 1933, nr 18: 30 października, s. 17;
• W. Kozłowska, Jak pracuje Związek Pracy Obywatelskiej. Praca w Grójcu (woj. warszawskie), „Prosta Droga” 1933, nr 24, s. 8;
• L. Morawińska, Święto dziecka w Górze Kalwarii, „Prosta Droga” 1933, nr 26, s. 13;
• L. Morawińska, Kolonie i półkolonie. Góra Kalwaria (woj. warszawskie), „Prosta Droga” 1933, nr 36, s. 8;
• L. Morawińska, Z działalności ZPOK na terenie powiatu grójeckiego, „Echo Grójeckie” 1933, nr 2, s. 8-9;
• W. Kozłowska, Jak pracuje oddział grójecki ZPOK?, „Echo Grójeckie” 1934, nr 1, s. 8-9;
• W. Kielarska, Z tematów odczytowych o dziejach ruchu kobiecego, tamże;
• D. Wawrzykowska-Wierciochowa, Od prządki do astronautki. Z dziejów kobiety polskiej, jej pracy i osiągnięć, Warszawa 1963, s. 35-36;
• M. Walczak, Ludzie nauki i nauczyciele podczas II wojny światowej. Księga strat osobowych, Warszawa 1995, s. 385.