Związek Peowiaków. Koło Powiatowe w Grójcu

Związek Peowiaków. Koło Powiatowe w Grójcu – W dniach 25 i 26 czerwca 1922 r. odbył się zjazd byłych członków Polskiej Organizacji Wojskowej (POW), którzy powołali organizację kombatancką pod nazwą Polska Organizacja Wolności. Na zjeździe delegatów 17 marca 1929 zmieniła ona nazwę na Związek Peowiaków, blisko współpracujący ze Związkiem Legionistów Polskich. Było to „zrzeszenie o charakterze służby obywatelskiej, z zadaniami dźwigania Polski ku potędze i chwale”, samopomocowymi i kulturalno-oświatowymi” (zob. bibl. Encyklopedia). Skupiało ono tylko mężczyzn, byłe członkinie POW po 1926 skupiły się w Stowarzyszeniu Peowiaczek. W roku 1938 Związek Peowiaków posiadał 19 okręgów, 164 koła, 23 tys. członków. Decyzją Prezydenta RP peowiacy otrzymywali Medal Niepodległości (od 1930).

Organami Związku Peowiaków były: „Peowiak”. Miesięcznik. Oficjalny organ Związku Peowiaków Okręgu Województwa Warszawskiego (1930–1933), „Żołnierz Legionów i POW” (1937–1939), „Biuletyn Informacyjny Legionowo-Peowiacki” (od 1938).

Działalność grójeckiego koła Związku

Koło Związku Peowiaków w Grójcu powstało w końcu 1931 r. lub w pierwszych dniach stycznia 1932. Początkowo prawdopodobnie skupiało byłych peowiaków z miasta, walne zebranie peowiaków z powiatu grójeckiego pod przewodnictwem starosty Romana Grochowskiego, odbyło się w 1933 r. Wybrano wówczas zarząd w składzie:

Roman Grochowski (prezes);
rachmistrz Zarządu Miasta, Lucjan Radecki (sekretarz?);
Michał Jarmoliński, w latach 1932–1934 Komisarz Miasta (sekretarz);
księgowy, późniejszy burmistrz, Tadeusz Olszewski;
Komendant Powiatowy Komendy Policji Państwowej (do sierpnia 1933 r.), komisarz Karol Ptasiński;
murarz Władysław Szubiński (Komisja Rewizyjna);
ławnik Zarządu Miejskiego, Antoni Pękalski (1896–1968);
urzędnik – August Wilhelm Feller (ur. 1897);
Edmund Wójcik;
A. Świątkowski;
Kaczyński;
profesor miejscowego gimnazjum, Bolesław Jerzy Lewandowski (1895–1944) (sąd honorowy).

Według niepełnego rejestru, sporządzonego w końcu roku 1935 (9 grudnia) przez Zarząd Koła, siedem byłych oddziałów POW (Błędów, Czersk, Góra Kalwaria, Grójec, Jasieniec, Olszany, Suchodół) skupiało 165 członków. Po kilka osób liczyły placówki w Coniewie, Lisówku, Moczydłowie, Olszewie, Tarczynie. Nazwisk ich nie umieszczono w spisie sporządzonym w roku 1935 z powodu braku danych o nich. Ze wspomnianych 165 byłych peowiaków, w roku 1935 – szesnastu nie było w powiecie, jedni zmarli lub zginęli podczas wojny, pozostali przenieśli się w inne rejony Polski. Ilu spośród żyjących w powiecie należało do Koła Powiatowego, nie udało się ustalić. Prawdopodobnie byli to wszyscy, którzy w 1935 byli zapisani na listę byłych członków POW i mieszkali w Grójeckiem oraz ci, którzy do organizacji należeli w innych częściach Polski, a po 1918 r. zamieszkali w powiecie grójeckim. Skład osobowy Powiatowej Komisji Kwalifikacyjnej w Grójcu w składzie: Tadeusz Olszewski ps. „Sępiński”, Lucjan Radecki ps. „Rymsza”, Wilhelm Feller ps. „Rybkowski”, „Sarmata”, radca Izby Rzemieślniczo-Handlowej zatwierdzony został przez Zarząd Główny Związku Peowiaków dopiero 2 grudnia 1937 r. Stowarzyszenie działało do 1 września 1939. Wiceprezesem jego w tym roku był Zygmunt Myszkiewicz (1899–1944), kierownik Szkoły Powszechnej nr 2 (żydowskiej) w Grójcu, sekretarzem – Aleksy Kubiak.

Członkowie organizacji brali czynny udział w życiu społecznym, m.in. ze Związkiem Strzeleckim zainicjowali utworzenie Uniwersytetu Powszechnego w Grójcu (12 stycznia 1932), uczestniczyli w capstrzykach z okazji imienin (19 marca), a potem śmierci (12 maja) Józefa Piłsudskiego (1867–1935), imienin Edwarda Rydza Śmigłego (1886–1941), imprezach z okazji świąt narodowych (3 maja, 11 listopada), w życiu politycznym. 19 lutego 1938 r. na powiatowym zjeździe peowiaków; w odpowiedzi na okólnik premiera gen. Felicjana Sławoja-Składkowskiego w sprawie upamiętnienia poległych w walkach o niepodległość Polski, podjęto decyzję o przystąpieniu do budowy w Grójcu Pomnika Poległych z Powiatu Grójeckiego w Walkach o Niepodległość. Spośród kilku propozycji wybrano projekt ziomka, Antoniego Pietrzaka (1907–1939), utalentowanego rzeźbiarza i malarza ze wsi Góry (gmina Promna), studenta Wyższej Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie. O postanowieniu tym powiadomiono Zarząd Miasta 2 marca 1939 r.

W latach 1939–1945 niektórzy byli peowiacy wzięli udział, najpierw w wojnie polsko-niemieckiej, a potem w konspiracji zbrojnej, działającej na terenie powiatu, najczęściej w szeregach Armii Krajowej, ale także Batalionów Chłopskich, Gwardii Ludowej. Niektórzy z nich pełnili funkcje dowódcze. Tak np. w kampanii wrześniowej 1939 r. walczył m.in. Bolesław Jerzy Lewandowski. W konspiracji uczestniczyli:

mjr dr med. Franciszek Grodecki (1893–1957) był szefem Służby Sanitarnej w Komendzie Armii Krajowej Obwodu Grójec - „Głuszec”;
Bolesław Jerzy Lewandowski wstąpił najpierw do Związku Walki Zbrojnej/Armii Krajowej, potem do Polskiej Partii Robotniczej i Gwardii Ludowej, w której pełnił funkcję członka Sztabu Okręgu 2 (Warszawa Lewa-Podmiejska). W nocy z 21 na 22 stycznia 1944 został skrytobójczo zamordowany;
Zygmunt Myszkiewicz współtworzył konspirację Armii Krajowej w Grójcu, w Komendzie Obwodu był inspektorem Służby Ochrony Powstania / Wojskowej Służby Ochrony Powstania. 16 lutego 1944 został aresztowany i w marcu tego roku rozstrzelany w ruinach warszawskiego getta;
Tadeusz Olszewski współorganizował w Grójcu Służbę Zwycięstwu Polski/ZWZ, a w Armii Krajowej w Warszawie był inspektorem Wojskowej Służby Ochrony Powstania Obwodu V (Mokotów). Poległ w powstaniu warszawskim 16 września 1944;
ppor. Jerzy Rygiel był członkiem organizacji Szwoleżerowie.

Bibliografia

Zdzisław Szeląg, Związek Peowiaków. Koło Powiatowe w Grójcu, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt trzynasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2005, s. 90-92 – na podstawie źródeł:
Centralne Archiwum Wojskowe. Zespół: Wojskowe Biuro Historyczne [Lista członków POW Obwodu XIV Grójec przesłana 30 grudnia 1935 przez Związek Peowiaków. Koło Powiatowe w Grójcu], sygn. I 341. 1. 427;
Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy. Oddział w Grodzisku Mazowieckim, Zarząd Miejski w Grójcu 1939. Akta ogólnej korespondencji, sygn. 135, k. 47;
Kronika Otwarcie Uniwersytetu w Grójcu, „Głos z Powiatu Warszawskiego, Radzymińskiego, Miń.-Mazowieckiego i Grójeckiego” R. III: 1932, nr 1, s. 3;
Kronika (Zawiązanie Koła POW), „Głos z Powiatu Warszawskiego i Powiatów Podstołecznych” R. IV: 1933, nr 7, s. 7;
Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec - „Głuszec”, Warszawa 1993, s. wg indeksu nazwisk;
Marek Jabłonowski, Związek Peowiaków, [w:] Encyklopedia Drugiej Rzeczypospolitej. Wyd. I, Warszawa 1999, s. 529.