Bolesław Lewandowski

Bolesław Jerzy Lewandowski (ur. 13 kwietnia 1895 w Mogielnicy, zm. 21/22 stycznia 1944) – nauczyciel matematyki, lewicowy działacz polityczny, w latach 1939–1944 uczestnik konspiracji politycznej i zbrojnej.

Życiorys

Urodził się 13 kwietnia 1895 w Mogielnicy (nie 23 kwietnia, jak podają niektóre źródła), jako syn Bronisława i Marianny z Nastulów. Po ukończeniu miejscowej szkoły elementarnej uczył się w bliżej nieznanej szkole średniej, studiował w Instytucie Leśnictwa w Petersburgu. W 1919 kandydował do Sejmu z listy Polskiego Stronnictwa Ludowego (PSL). W międzywojniu miał trudności z uzyskaniem zatrudnienia. Poszukiwał go w różnych częściach kraju, często bezskutecznie. Z niepełnych danych biograficznych wiemy, że jako nauczyciel pracował w Rzeczycy, powiat Rawa Mazowiecka, w gimnazjum w Sosnowcu. Tu poznał uczennicę, Zofię Koźlik, z którą ożenił się i miał z nią dwóch synów: Jerzego (ur. 1923?) oraz Marka (1928–1945 lub 1944). W roku szkolnym 1932/1933 pracował w Gimnazjum Koedukacyjnym Wydziału Powiatowego Sejmiku w Grójcu. Oprócz matematyki (w kl. IV-VIII) uczył także przyrody (w kl. IV-V) i geografii (w kl. V-VI).

W 1932 roku nie miał jeszcze złożonego państwowego egzaminu uproszczonego. Do gimnazjum przyjął go dyrektor Antoni Zygiert, umowy nie przedłużył dyrektor Józef Świątkowski. W 1933 pracował w Brześciu nad Bugiem.

Znane dotąd przekazy informują, iż aktywnie uczestniczył w działalności Kółek Rolniczych, PSL, od 1926 w Niezależnej Partii Chłopskiej (1924–1927), Kółek Centralnego Związku Młodzieży Wiejskiej, a potem w Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici” RP, a wreszcie w Komunistycznej Partii Polski. Podczas IX Walnego Zjazdu Centralnego Związku Młodzieży Wiejskiej (29 czerwca 1928) domagał się samodzielności organizacji młodzieżowej i powołania do życia ZMW RP „Wici”.

W kwietniu 1939 jako porucznik rezerwy powołany został do wojska, wziął udział w kampanii wrześniowej, był lekko ranny, powrócił na front, dostał się od niewoli, z której zbiegł. Do Mogielnicy nie powrócił. Publikowane dotąd informacje o udziale w konspiracji w Kieleckiem („Jędrusie”, Związek Walki Zbrojnej/Armia Krajowa, Bataliony Chłopskie) nie są dostatecznie udokumentowane. Benon Dymek, bez wskazania źródła informacji, podaje, że za lewicowe przekonania skazany został na karę śmierci. Irena Strzelecka „Ewa”, „Marta” we wspomnieniu Jerzy Lewandowski i rodzina Becków, Warszawa Lewa-Podmiejska .., s. 396) cytuje notkę z „Biuletynu Informacyjnego” Armii Krajowej: „Wyrok na profesorze Jerzym Lewandowskim wykonano”. Jak dotąd nie udało się jej zweryfikować.

Grupa likwidacyjna sądząc, że nie żyje, porzuciła go ciężko rannego. Wielokrotnie postrzelonemu uratowali życie okoliczni chłopi. Po wyleczeniu ran, w połowie (?) 1943 r. przybył do Warszawy i skontaktował się ze swym przyjacielem z lat młodzieńczych, Marianem Gradowskim (1892–1944), ps. „Kelner”, z zawodu kelnerem, zatrudnionym w cukierni Bliklego w Warszawie, byłym członkiem Komunistycznej Partii Polski, więźniem Berezy Kartuskiej, członkiem Polskiej Partii Robotniczej (PPR), mieszkającym w podwarszawskiej miejscowości Włochy (ul. Łuki 14) u którego zatrzymał się w stróżówce.

Wkrótce po wstąpieniu (wraz z 12 wiciowcami z Warszawy) do Gwardii Ludowej został mianowany szefem informacji, a następnie szefem Sztabu Okręgu 2, Warszawa Lewa-Podmiejska z siedzibą we Włochach. Nowy sztab zatwierdzony został 24 września 1943. Lewandowski posługiwał się pseudonimami „Bruzda” i „Profesor”. W izbie zajmowanej przez Gradowskiego znajdowały się m.in. mapy i maszyna do pisania. Okręg 2 podzielony był na pięć tzw. terenów: 1 – „linia przemysłowa” z siedzibą w Pruszkowie, 2 – powiat grójecki, 3 – powiaty Sochaczew i Błonie, 4 – łowickie, 5 – Skierniewickie z Rawą Mazowiecką.

W dniach od 7 do 14 września 1943 we Włochach, w domu przy ul. Mickiewicza 67 odbył się kurs minersko-saperski, w którym wziął udział także „Bruzda”. Na kursie uczono posługiwania się materiałami wybuchowymi. Na zakończenie jego uczestnicy wyjechali 12 września 1943 w rejon Czachówka i o godzinie 2 w nocy koło wsi Ustanów (dziś gmina Prażmów) pod tory kolejowe relacji Warszawa-Radom podłożono minę, której wybuch wykoleił jeden wagon pociągu sanitarnego. Ponadto został on ostrzelany z broni maszynowej.

W nocy z 29 na 30 września 1943 wziął udział w przygotowaniu wysadzenia pociągu relacji Warszawa-Radom pod wsią Wygodne (Bój 2 plutonu oddziału partyzanckiego Gwardii Ludowej im. Kazimierza Pułaskiego pod Chynowem). 20 listopada 1943 rozkazem Dowództwa Głównego Gwardii Ludowej mianowany został kapitanem. Będąc członkiem sztabu okręgowego przyjeżdżał na „teren 2”, tzn. w Grójeckie, gdzie znał wielu ludzi i w którym czasowo działało sporo małych oddziałów partyzanckich Gwardii Ludowej.

Obecność Lewandowskiego w Grójeckiem zauważył kontrwywiad Komendy Obwodu Armii Krajowej Grójec – „Głuszec”. Na podstawie jego meldunku kontrwywiad Podokręgu Zachodniego Obszaru Warszawskiego Armii Krajowej w raporcie za okres 21-28 października 1943 napisał: „Na tamtejszym terenie pojawił się niejaki Jerzy Lewandowski, który wyszukuje kandydata na dowódcę oddziału Gwardii Ludowej na miejsce zabitego [30 sierpnia 1943] „Wilka” [Józefa Rogulskiego]. Twierdzi, że jest dowódcą oddziału Gwardii Ludowej na terenie trzech powiatów, tj. Grójec i innych”. W dalszej części meldunku m.in. informowano, że „miejsca jego zamieszkania nie stwierdzono”.

Lewandowski jako członek sztabu wiele uwagi poświęcił organizowaniu, uzbrajaniu i szkoleniu bojowemu grup wypadowych i oddziałów partyzanckich Gwardii Ludowej. Na wzór wojskowy wprowadził m.in. obowiązek składania pisemnych meldunków i raportów, a także rozkazów. Utrzymywał kontakty ze środowiskiem inteligencji, zwłaszcza z nauczycielami oraz członkami Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich.

Po powstaniu Krajowej Rady Narodowej (noc z 31 grudnia 1943 na 1 stycznia 1944) uwolniono go z funkcji szefa Sztabu i powierzono organizację warszawskiej Wojewódzkiej Rady Narodowej (WRN). Realizację zadania zaczął od przeprowadzenia rozmów ze Stronnictwem Ludowym i innymi organizacjami. PPR planowało powierzenie mu funkcji przewodniczącego Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie. W nocy z 21 na 22 stycznia 1944, na niecały tydzień przed inauguracyjnym posiedzeniem WRN (miało się odbyć 28 stycznia 1944), został w swoim mieszkaniu skrytobójczo zamordowany wraz z Gradowskim. Okoliczności śmierci nie są do końca wyjaśnione.

Irena Strzelecka, członkini Sztabu Okręgu 2 Warszawa Lewa-Podmiejska we wspomnieniu z lat okupacji podała, że zastrzeliło go gestapo. Leonid Teliga we wspomnieniu Jerzy Lewandowski „Bruzda” napisał, że w nocy z 21 na 22 stycznia 1944 „przed domkiem przy ul. Łuki zatrzymał się ciemny samochód opel-olimpia. Trzech ludzi szybkim krokiem podeszło do stróżówki, w której mieszkali „Bruzda” i Gradowski. Po pewnym czasie samochód odjechał. W parę godzin później po „Bruzdę” przyjechało gestapo, ale zastało w mieszkaniu już trupa”.

Janina Czarnecka i Benon Dymek w artykule Konspiracyjne Rady Narodowe na Mazowszu („Rocznik Mazowiecki” t. III: 1970, s. 362-363) na podstawie wspomnień członków PPR i akt żandarmerii napisali, że Lewandowskiego zamordowali członkowie organizacji „Miecz i Pług”. Rok później Benon Dymek podał, że zamordowała go żandarmeria (Warszawa Lewa-Podmiejska 1942-1945. Z walk PPR, GL-AL. s. 170), a w 1982, że „reakcyjne podziemie” (Benon Dymek, Biografie walki, s. 126), Wacław Ważniewski wnosi, że „zainteresowanie wywiadu Armii Krajowej osobą Lewandowskiego sugeruje, że został on zamordowany przez AK lub z jej inspiracji”. Był to drugi zamach na życie „Bruzdy”.

Pochowany został w zbiorowej mogile na cmentarzu we Włochach. Po wyzwoleniu Polski spod okupacji niemieckiej pośmiertnie odznaczono Krzyżem Grunwaldu III klasy i awansowano do stopnia majora. Na grobku położono napis: „Chwała bohaterom Gwardii Ludowej // poległ w walce z faszystowskim najeźdźcą”.

Pamięć o Lewandowskim utrwalił Stanisław Jerzy Lec (1909–1966) w wierszu Wspomnienie.

Bibliografia

• Zofia Romanowska, Lewandowski Bolesław Jerzy, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt ósmy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1999, s. 37-41 – na podstawie źródeł:
• Państwowe Archiwum w Radomiu: „Urząd Stanu Cywilnego w Mogielnicy, Księga urodzin w 1895”, poz. 69;
• Archiwum Liceum Ogólnokształcącego w Grójcu: „Pisma adresowane do dyrektora szkoły i J. L.;
• Archiwum Akt Nowych w Warszawie: Centralne Archiwum KC PZPR, Teczka osobowa nr 3529;
• Gwardia Ludowa Obwód I Warszawski. Raport nr 20 Okręgu nr 2, sygn. 191/XXI-5, k. 28, 47. Raport 21 z 24 września 1943, k. 30;
• AK Obszar Warszawski Podokręg Zachodni. sygn. 203 (X) 79, k. 1;
• Pisemna informacja zebrana przez Grzegorza Zdziecha z Warszawy;
• „Z Pola Walki” 1942, nr 4;
• „Głos Ludu” 1947, nr 27: 4 października;
• Sprawozdanie z IX Walnego Zjazdu Delegatów ZMW, „Wici” 1928, nr 16: 7 lipca, s. 7;
• Leonid Teliga, Jerzy Lewandowski „Bruzda”, [w:] Zginęli w walce. Sylwetki bojowników GL-AL, Warszawa 1961;
• Ignacy Robb-Narbutt, Ludzie i wydarzenia. Do druku przygotował i opatrzył przypisami Alef Bolkowiak, Warszawa 1961, s. 60-61;
• Dowództwo Główne Gwardii Ludowej i Armii Ludowej. Zbiór dokumentów z lat 1942-1944. Rozkazy, instrukcje, regulaminy. Oprac.: Wacław Poterański, Maria Turlejska, Waldemar Tuszyński, Maria Wilusz, Warszawa 1967, s. 22;
• Warszawa Lewa-Podmiejska 1942-1945. Z walk PPR, GL-AL. Red. naukowy Benon Dymek, Warszawa 1971, s. wg indeksu nazwisk;
• Stanisław Ryszard Dobrowolski, Mazowieckie rytmy. Antologia poezji o Mazowszu, [Płock] 1973, s. 126-127. Tu wiersz Stanisława Jerzego Leca Wspomnienie;
• Wacław Ważniewski, Na przedpolach stolicy 1939-1945, Warszawa 1974, s. 300-303, 312, 318-320;
• Kazimierz Przybysz, Konspiracyjny ruch ludowy na Mazowszu 1939-1945, Warszawa 1977, s. 366;
• Benon Dymek, Biografie walki, Warszawa 1982, s. 116-127.