Bereziacy

Bereziacy – osoby uznane przez administrację ogólną za zagrażające bezpieczeństwu i porządkowi publicznemu, skazane na mocy decyzji administracyjnej, bez sądu, na czasowe trzymiesięczne odosobnienie w obozie położonym w pobliżu miasta Bereza Kartuska, w województwie poleskim, powiat Prużana (dziś Białoruś). Założony został przez rząd Leona Kozłowskiego (1892–1944), po zabójstwie (15 czerwca 1934) ministra spraw wewnętrznych, Bronisława Pierackiego (1895–1934), na mocy „Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 17 czerwca 1934 w sprawie osób zagrażających bezpieczeństwu, spokojowi i porządkowi publicznemu”. Decyzję o skazaniu na trzymiesięczne „odosobnienie” z możliwością nieograniczonego przedłużenia czasu pozbawienia wolności, wydawał sędzia śledczy na wiążący go wniosek władz administracyjnych (np. starosty).

Obóz zorganizowany był w budynkach dawnych carskich koszar, które (na wzór pierwszych hitlerowskich obozów koncentracyjnych) przygotowano odpowiednio do tego celu. Warunki przebywania w nim były wyjątkowo ciężkie: wobec więźniów stosowano różnego rodzaju tortury fizyczne i psychiczne, „zdarzały się wypadki okaleczeń i śmierci”. Ponurą sławę sadystów zyskali m.in.: Wacław Biernacki-Kostek (1887–1957), wojewoda poleski, organizator obozu i drugi z kolei komendant, Józef Kurhański-Kamala (1884–1941), były zastępca komendanta policji we Lwowie. Szczegółowy rejestr tortur i znęcania się sporządzili: Piotr Siekanowicz, Ireneusz Polit i Wojciech Śleszyński (zob. bibliografia).

W Berezie więziono działaczy lewicowych organizacji i komunistów; przedstawicieli legalnych stronnictw opozycyjnych (Stronnictwa Ludowego, Stronnictwa Narodowego), Obozu Narodowo-Radykalnego oraz ruchów narodowych Ukraińców i Białorusinów, przestępców kryminalnych i gospodarczych. Utworzenie obozu spotkało się z potępieniem opozycyjnych partii oraz szerokiej opinii publicznej.

Jak dotąd pełna lista Grójecczan więzionych w Berezie Kartuskiej nie została sporządzona. Ze wstępnych, niepełnych ustaleń wiadomo, że z ówczesnego powiatu grójeckiego w obozie bez sądu znalazły się następujące osoby:

• Edmund Jędrzejewski (1911–1938), działacz robotniczy z Grójca, członek Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej, a potem sekretarz Komitetu Dzielnicowego Komunistycznej Partii Polski, w Berezie od 3 grudnia 1937 do 27 stycznia 1938. Po zwolnieniu z obozu zmarł na gruźlicę 28 września 1938;
• Lejzor Rojtkop (Rajnkopf) z Grójca, sekretarz Komitetu Dzielnicowego Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej, w obozie od 26 marca 1938.

W sierpniu 1938 z Grójeckiego do obozu wysłano czterech mężczyzn określonych jako „element gospodarczo szkodliwy”. Do tej kategorii więźniów zaliczano: winnych spekulacji, nadużyć finansowych, lichwiarzy, złodziei, kryminalistów, przemytników, fałszerzy pieniędzy. Z powiatu grójeckiego w Berezie znaleźli się: Bursztyn Mordko i Michał Łach z Grójca, Małecki vel Tomasz Zaręba i Feliks Trojanowski z Tarczyna.

Obóz istniał do września 1939 r.

Bibliografia

• Zofia Romanowska, Bereziacy, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt trzynasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2005, s. 1-2 – na podstawie źródeł:
• Bereziacy. Red. Leon Pasternak, Warszawa 1965, poz. 212 (s. 477), poz. 432 (s. 487);
• Piotr Siekanowicz, Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej 1934–1939. Wyd. krajowe, Warszawa 1991, poz. 15 (s. 84);
• Władysław Góralski, Obóz w Berezie, „Trybuna” 1998, nr 137: 13-14 kwietnia, (dodatek „Aneks”), s. 1; nr 143: 20-21 czerwca, („Aneks”), s. 4-5;
• Eugeniusz Polit, Miejsce odosobnienia w Berezie Kartuskiej w latach 1934–1939, Toruń 2003, s. 254, 268, 280, 282-283;
• Wojciech Śleszyński, Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej, Białystok 2003.