Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”. Okręg Grójec

Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”. Okręg Grójec – stowarzyszenie gimnastyczno-społeczno-wychowawcze, paramilitarne założone 7 lutego 1867 r. we Lwowie, politycznie związane z Narodową Demokracją. W 1892 r. na pierwszym zjeździe Sokolstwa Galicji utworzono Związek Towarzystw Gimnastycznych Sokolich. Pierwsze gniazdo sokole w zaborze pruskim powstało w 1885 r. w Inowrocławiu, w Królestwie Polskim zaś w 1905 r. – tajne; 4 września 1906 „Sokół” został zalegalizowany jako organizacja społeczno-kulturalna, w 1918 poparł Polską Organizację Wojskową w akcji przyłączenia ziem zaboru pruskiego do Polski, w 1919 organizacje „Sokole” z trzech zaborów zjednoczyły się w Związek Sokolstwa Polskiego z siedzibą w Warszawie, w 1924 przyjął nazwę Związek Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. W 1922 liczył 58 000 członków, w latach 30-tych już ok. 100 000. „Sokół” działał też w wielu krajach wśród Polonii; najsilniejsze organizacje powstały w USA.

Wg Statutu Towarzystwa z 29 listopada 1920 r. celem jego działalności było „podniesienie dzielności fizycznej społeczeństwa polskiego oraz wyrobienie w nim karności, spójni i ofiarności, odpowiedzialności za swe czyny, poczucia obowiązku wobec Państwa i wszelkich w ogóle cnót obywatelskich i stanowiących podstawy istotnej miłości Ojczyzny”. Cele te zamierzano osiągnąć przez pielęgnowanie rozwoju fizycznego i uprawianie różnych dziedzin sportu (gimnastyka, pływanie, narciarstwo, jazda konna ...), organizowanie wycieczek, obozów, kursów, ćwiczeń, zawodów, gier, odczytów, ogólnopolskich zjazdów. Niektóre formy działalności realizowano w budynkach (pomieszczeniach), zwanych sokolniami. Stowarzyszenie zrzeszało mężczyzn i kobiety po ukończeniu 21 lat, składka członkowska wynosiła od 1-10 zł miesięcznie i po 2 zł wpisowego. Członkowie nazywali się druhami i pozdrawiali się słowem „Czołem”, nosili mundury składające się ze spodni do butów, krótkiej szamerowanej kurtki, noszonej na jednym ramieniu, amarantowej koszuli i czapki rogatywki z piórem sokolim.

Pod względem organizacyjnym „Sokół” dzielił się na 7 dzielnic (do 1931 – 6 + Francja), od roku 1931 – 6 (Mazowiecka, Małopolska, Krakowska, Pomorska, Śląska, Wielkopolska), dzielnice dzieliły się na okręgi, okręgi na gniazda. Naczelnictwo dzieliło się na męskie i żeńskie. Towarzystwo formalnie nie było związane z żadną partią czy stronnictwem, faktycznie pozostawało pod wpływem prawicowych sił politycznych, głównie endecji. Pozostawało w opozycji do sanacji, propagowało solidaryzm narodowy, wysuwało hasła panslawistyczne. Centralnym organem prasowym stowarzyszenia w międzywojniu był miesięcznik „Przewodnik Gimnastyczny - „Sokół”. W Polsce „Sokół” działał do września 1939 r., w 1989 został reaktywowany, przed 1996 posiadał 20 gniazd.

Działalność „Sokoła” w okręgu Grójec

Dzieje „Sokoła” w Grójeckiem nie są dotąd rozpoznane. Stanisław Goc (1904–?) w nieopublikowanych wspomnieniach pt. „W krótkim życiu dużo przeżyć...” informuje, że przed odzyskaniem niepodległości w Goszczynie, w preparandzie przygotowującej chłopców do wstąpienia do gimnazjum, organizację sportową „Sokoła” zorganizował kierownik szkoły, Małopolanin, Wincenty Hałko. Z nielicznych drukowanych w prasie sprawozdań z działalności stowarzyszenia wiemy, że gniazda w Grójcu, Tarczynie i Warce powstały w roku 1922, w Błędowie – w 1924. W roku 1926 pierwsze zrzeszało 81 mężczyzn i 18 kobiet, drugie odpowiednio – 50 i 12, trzecie – 45 i 15, czwarte – 34. W 1926 w gnieździe Grójec w przysposobieniu wojskowym uczestniczyło 20 druhów, w innych gniazdach zajęcia z tego zakresu znajdowały się w stadium organizacji. Członkami „Sokoła” w Grójcu byli m.in.: Marian Winek, w latach 1921–1925 członek Ochotniczej Straży Pożarnej i jego żona, Janina z Samborskich, Edward Twardowski, w latach 1925–1935 kierownik Banku Spółdzielczego. Do 1930 prezesem okręgu był notariusz, endek, Leonard Rzepecki (1881–1931), kolejnym zaś i ostatnim przed wybuchem II wojny światowej – Bolesław Łukowski (1892–1945), dyrektor Grójeckiego Syndykatu Rolniczego, członek władz powiatowych Stronnictwa Narodowego. Okręg Grójec należał do dzielnicy Mazowsze, skupiającej kilka w pobliżu leżących okręgów. W latach 1929–1930 Organem Sekcji Kulturalno-Oświatowej Dzielnicy Mazowieckiej był miesięcznik „Sokole Wieści”, w którym brak sprawozdań z okręgu Grójec. Znajdują się w nim artykuły przeznaczone m.in. dla autorów odczytów, pogadanek, zawierające nacjonalistyczne, antykomunistyczne, antysemickie treści.

Sokolnia w Grójcu mieściła się w nieistniejącym dziś drewnianym baraku wzniesionym podczas okupacji niemieckiej (1915–1918) obok szpitala dla potrzeb leczenia chorych na dur brzuszny. W niej dokarmiano gimnazjalistów produktami dostarczanymi przez Amerykanów, organizowano występy amatorskich zespołów artystycznych, m.in. przedstawienia sekcji teatralnej, odczyty, w tym z zakresu sportu, historii Polski, literatury (m.in. Stanisław Czernik). Gniazdo Grójec posiadało drużynę piłki nożnej, kiedy powstała, nie udało się ustalić. Na podstawie zachowanej fotografii, wykonanej w roku 1934 wiadomo, że tworzyli ją m.in.: Kazimierz i Stanisław Łętowscy, Henryk Gwiazda, Piotr Nowicki, Eugeniusz i Tadeusz Kuczyńscy, Jan Ukleja (ur. 1911), Stanisław Ejmocki, Józef i Władysław Woźniakowie, Stanisław Markowski. Pochodzili oni głównie z rodzin rzemieślników (szewcy, malarze pokojowi), rolników, robotników. Początkowo drużyna trenowała i rozgrywała mecze na prywatnym terenie Pawliczowej (?), gdzie dziś znajduje się dworzec PKS, potem zaś na boisku szkolnym Publicznej Szkoły Powszechnej nr 1 i nr 3, przy ul. Wareckiej 68, przemianowanej potem na ul. Piłsudskiego. Na tym pierwszym terenie odbywały się pokazy sekcji gimnastycznej, zbiórki różnych organizacji (np. ZHP, Związku Strzeleckiego).

Sporo miejsca w pracy gniazd zajmował udział w uroczystościach z okazji m.in. imienin Józefa Piłsudskiego (19 marca), Konstytucji 3 Maja, Święta Niepodległości (11 listopada) oraz w organizowanych z tych okazji capstrzykach i defiladach.

W latach 1939–1945 wielu członków „Sokoła” z okręgu grójeckiego wzięło udział najpierw w wojnie polsko-niemieckiej (w której m.in. zginął Kazimierz Łętowski), a potem w konspiracji politycznej i zbrojnej. Pełnili oni nierzadko ważne funkcje. Tak np. prezes – Bolesław Łukowski był zastępcą Delegata Powiatowego Rządu RP na Kraj (od 1942), członek Komisji Gospodarczej przy Komendzie Obwodu Armii Krajowej „Głuszec”; Marian Winek (1910–1984), ps. „Marian Orlicz”, druh Ochotniczej Straży Pożarnej w Grójcu był w tym mieście dowódcą V szwadronu Szwoleżerów, a ściślej organizacji wojskowej skrajnie prawicowego ugrupowania Obóz Narodowy – Falanga.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”. Okręg Grójec, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt jedenasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2002, s. 86-89 – na podstawie źródeł:
• Stanisław Goc, „W krótkim życiu dużo przeżyć...”, s. 3. Maszynopis w posiadaniu rodziny;
• „Sokół Polski”. Wyd. Czesław Kłoś przy współudziale szeregu druhów. R. V: Warszawa 1926, s. 236, 241. W wydaniu m.in. Statut Towarzystwa Gimnastycznego Sokół, Statut Związku Towarzystw Gimnastycznych i regulaminy, s. 92-102;
• „Echo Grójeckie” 1933, nr 2: 2 grudnia, s. 10 [Kronika].