Polski Związek Ludowy

Polski Związek Ludowy – nielegalne stronnictwo chłopskie działające w latach 1904–1907 w Królestwie Polskim, była to pierwsza tego typu organizacja zrzeszająca działaczy chłopskich, która w swym programie zwracała szczególną uwagę na rozwój spółdzielczości.

Grójeckie było jednym z najbardziej aktywnych regionów, w którym działała organizacja - najwięcej ogniw Polskiego Związku Ludowego w guberni warszawskiej powstało w powiecie grójeckim.

Historia Związku

Klęska wojsk rosyjskich w wojnie z Japonią (1905 rok), kryzys ekonomiczny, strajki i manifestacje robotników powodowały wśród wieśniaków Królestwa Polskiego wzrost nastrojów antycarskich, antyziemiańskich. W maju 1905 na zebraniach żądali wprowadzenia języka polskiego do samorządu, bojkotowali opłaty za ubezpieczenie od ognia, tu i ówdzie robotnicy rolni zaczęli strajkować domagając się poprawy warunków życia. Wystąpienia te skłoniły działaczy Ludowego Koła Oświaty do przekształcenia się w stronnictwo polityczne. 18 listopada 1904 powołano Komitet Organizacyjny, a w początkach 1905 odbył się zjazd założycielski, na którym powołano nielegalny (do 1905) Polski Związek Ludowy. Była to pierwsza ludowa organizacja polityczna w Królestwie Polskim. Na I zjeździe - z Grójeckiego obecny był Jan Lech z Podgórzyc, na II zjeździe (29 czerwca 1906) - Stanisław Cieślak z Podgórzyc, Stefan Kazimierczak z Czerska, Franciszek Filutowski, Józef i Jan Skrzypczakowie z Pieczysk. W czerwcu 1905 Zygmunt Nowicki (1881–1944), nauczyciel w Konarach pod Warką (sierpień 1902–luty 1906) uczestniczył w charakterze obserwatora z ramienia chłopów polskich i PZL w Zjeździe Wszechrosyjskiego Związku Wieśniaczego, który odbył się w Helsinkach.

Polski Związek Ludowy „domagał się autonomii dla Królestwa Polskiego (odrębna konstytucja, demokratyczne wybory do sejmu, samorząd terytorialny, język polski w szkołach, urzędach sądowych), praw obywatelskich, swobody tworzenia szkół, stowarzyszeń, spółdzielczości na wsi”, przymusowego wywłaszczenia folwarków o powierzchni przekraczającej 45 mórg, ubezpieczeń społecznych, zakazu służby wojskowej poza granicami Królestwa Polskiego. Dążył do uwolnienia się od wpływów Narodowej Demokracji i ziemiaństwa. Rozwijał działalność wydawniczą i oświatową („Głos Gromadzki” (tajny), „Życie Gromadzkie”, „Zagon”). W skład dziesięcioosobowego Zarządu Głównego wchodzili m.in.: Wacław Kruszewski - z powiatu Pułtusk, pierwszy prezes, Stanisław Osiecki (1875–1967), Piotr Koczara z Kacic (powiat Pułtusk), Stefan Julian Brzeziński (1879–1966). Początkowo znaczący wpływ ideowy na Polski Związek Ludowy miał Edward Abramowski, autor projektu programu ogłoszonego na łamach „Życia Gromadzkiego”.

Aresztowania zapoczątkowane w końcu 1906 roku i trwające do 27 maja 1907 doprowadziły do rozbicia organizacji. Wśród 40 zatrzymanych znaleźli się m.in. Stefan Julian Brzeziński, Zygmunt Nowicki. Terror władz carskich spowodował likwidację kół terenowych. Archiwalia do dziejów stronnictwa spłonęły w 1944 roku.

PZL odegrał istotną rolę w zorganizowaniu zjazdu nauczycieli w Pilaszkowie, powiat Łowicz oraz w powołaniu Związku Nauczycieli Ludowych.

Najwięcej ogniw Polskiego Związku Ludowego w guberni warszawskiej powstało w powiecie grójeckim. Istniały one w miejscowościach: Barcice, Błędów, Borowe, Coniew, Czersk, Dobiecin, Drwalew, Grójec, Kobylin, Konary, Linin, Lipie, Marianów, Pieczyska, Podgórzyce, Promna, Słomczyn, Tarczyn, Warka, Wągrodno, Worów, Wrociszew, Zadębie. Znaczną rolę w rozwoju organizacyjnym stronnictwa, w rozbudzaniu aktywności członków, krzewieniu idei PZL odegrali nauczyciele szkół ludowych:

• Zygmunt Nowicki z Konar,
• Karol Klimek z Linina,
• Bolesław Wojnarowski z Góry Kalwarii,
• Stanisław Wielgoska z Glinek pod Górą Kalwarią,
• Jan Wybraniec z Lipia,
• Stanisław Pikulski z Borowego k. Mogielnicy,

jak również wieśniacy:

• Józef i Jan Skrzypczakowie z Pieczysk,
• Franciszek Filutowski,
• Trzebuchowski z Błędowa,
• Władysław Cieślak,
• Jan Lech z Podgórzyc (zginął w nurtach Wisły),
• Józef Majewski z Dobiecina,
• organista Stefan Kazimierczak,
• Julian Paluszek z Czerska,
• Władysław Sałyga z Konar,
• Stanisław Sikorski z Worowa,
• Stanisław Czekanowski (1868–1963) z Kośmina (gmina Kobylin).

Bracia Skrzypczakowie utrzymywali łączność z wsiami: Pieczyska, Słonawa, Żyrów, Słomczyn, Janówek, Prażmów, Wola Prażmowska, Zadębie, Marianów, Drwalew, Barcice. Karol Klimek z Bolesławem Wojnarowskim w sierpniu 1906 kolportowali nielegalną literaturę w miejscowościach Pieczyska, Tarczyn, Kobylin, Lipie, Błędów, Borowe, Promna.

PZL rozwijał się głównie w tych wsiach, gdzie mieszkali absolwenci szkół rolniczych i seminariów nauczycielskich, gdzie były szkoły, czytelnie, gdzie prowadziła działalność Polska Partia Socjalistyczna i Narodowa Demokracja.

Stronnictwo realizowało swój program przy pomocy legalnych i nielegalnych działań. Legalnie np. zakładano Kółka Rolnicze im. Stanisława Staszica, na zebraniach, na których nielegalnie szerzono program polityczny, kolportowano tajne ulotki, wydawnictwa. Przywożono je z Warszawy m.in. w drewnianych paczkach oraz powielano w drukarni Komitetu PZL w Lininie pod Czerskiem, w którym Komitet PZL zorganizował i kierował Karol Klimek. W nielegalnej działalności nierzadko współuczestniczyli członkowie Polskiej Partii Socjalistycznej, np. pisarz gminny, Kurek z Borowego, Zaremba z Promny. Wszyscy wymienieni i nie wymienieni działacze zachęcali włościan, by nie płacili podatków, odmawiali podwód dla policji i żandarmerii. Razem z PPS wzywano do bojkotu wyborów do II Dumy (Narodowa Demokracja zalecała udział w wyborach), do podnoszenia kwalifikacji zawodowych, zachęcano do uczestnictwa w różnego rodzaju kursach, do czytania prasy, książek. W Lininie niszczono oznaki rosyjskiego panowania (szyldy, drogowskazy), w Czersku na murach zamku zawieszono biało-czerwony sztandar, w Konarach ze szkoły wyrzucono portret cara. Na część działaczy Polskiego Związku Ludowego znaczny wpływ wywarły strajki robotników miejskich i rolnych. W latach 1905–1906 zorganizowano ich w Królestwie Polskim 1400, w tym 341 w guberni warszawskiej.

Podczas strajku nauczycielskiego w 1906 roku członkowie Polskiego Związku Ludowego namawiali do wysuwania żądań usunięcia języka rosyjskiego z sądów gminnych i szkół. Uchwały takie podjęły zebrania gminne w Belsku, Czersku, Drwalewie, Górze Kalwarii, Jasieńcu, Jazgarzewie, Kątach, Kobylinie, Komornikach, Konarach, Odrzywołku, Promnie. Zygmunt Nowicki jako pierwszy nauczyciel w powiecie grójeckim przerwał naukę w swej szkole w Konarach. 12 listopada 1905 zjazd nauczycieli w Boglewicach podjął uchwałę o wprowadzeniu do szkoły języka polskiego. O tym, co działo się we wsiach powiatu grójeckiego, informowali korespondenci pisma „Zagon”. Z gmin Promna i Warki, ze wsi Biejków wysyłał je Stanisław Poręba, z parafii Worów W. Godusławski, z Pieczysk - Franciszek Filutowski, J. Skrzypczak, z Miedzechowa (wówczas gmina Nowa Wieś) - Świątkiewicz. Po aresztowaniach i rozbiciu Polskiego Związku Ludowego działalność jego kontynuowali zaraniarze. Rolę łącznika między byłym kierownictwem ruchu a działaczami terenowymi spełniało legalne pismo Polskiego Związku Ludowego „Siewba” (od 3 listopada 1906 do 1908). Czytelników tego pisma zwano siewbiarzami; tworzyli oni swego rodzaju ruch siewbiarski.

Bibliografia

• Zofia Romanowska, Polski Związek Ludowy, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt siódmy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1998, s. 85-89 – na podstawie źródeł:
• Stefan Julian Brzeziński, Polski Związek Ludowy. Materiały i dokumenty. Wyboru dokonał i wstępem opatrzył Czesław Wycech, Warszawa 1957, s. 191, 195, 400, 410;
• Bolesław Radek, Polski Związek Ludowy w rewolucji 1905-1907, Warszawa 1962, s. 65, 68;
• Aleksander Łuczak, Powstanie i działalność ruchu ludowego na Mazowszu i Podlasiu, [w:] Ruch ludowy na Mazowszu, Kurpiach i Podlasiu. Materiały sesji popularnonaukowej ... Red. naukowy Aleksander Łuczak, Warszawa 1975, s. 22-32;
• Aleksander Gajewski, Wydarzenia rewolucyjne 1905-1907 roku na terenie byłego powiatu grójeckiego, „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego”, R. 17: 1980, z. 1, s. 43.