Rewolucja 1905–1907

Rewolucja 1905–1907 – masowy zryw w Cesarstwie Rosyjskim przeciw carskiemu samowładztwu, którego wysokie natężenie wystąpiło również w Królestwie Polskim, zwanym wówczas Priwislanskim Krajem. Na obszarze tym hasła społeczne zespoliły się ściśle z narodowymi (żądanie języka polskiego w szkołach, administracji oraz autonomii politycznej itd.). Początek wydarzeniom rewolucyjnym na ziemiach zaboru rosyjskiego dał strajk robotników warszawskich z dzielnicy Wola, zorganizowany 26 stycznia 1905. Odtąd fala strajków, demonstracji, aktów indywidualnego terroru (zamachy na policję i przedstawicieli administracji rosyjskiej), zamachów na urzędy, wagony pocztowe, akcje ekspropriacji, czyli zdobywania pieniędzy na cele partyjne, nasilała się i trwała do końca 1907 r. Brali w nich udział robotnicy przemysłowi, folwarczni, młodzież szkolna.

Wystąpienia poparła i kierowała nimi Polska Partia Socjalistyczna (PPS) i Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL), Polski Związek Ludowy (PZL), strajkiem szkolnym zaś Narodowa Demokracja i związane z nią organizacje młodzieżowe oraz specjalnie utworzony dla kierowania strajkami szkolnymi Związek Unarodowienia Szkół. 3 grudnia 1905 r. papież Pius X ogłosił encyklikę, w której napisał:

„Wśród zaburzeń i rozruchów; jakich widownią jest obecnie państwo rosyjskie, a zarazem i przynależna do niego część Polski, obowiązkiem katolików jest stać wytrwale po stronie ładu i porządku, [wierni] winni święcie zachowywać karność państwową, trzymać się z dala od niegodziwych knowań i wichrzeń, unikać rokoszów, wszystkie siły wytężać ku utrzymaniu pokoju i sprawiedliwości. (...) Musimy poważnie wezwać młodzież uczącą się, aby nie przestawała uczęszczać na lekcje wskutek powszechnej zmowy, biorąc za powód do tego przyczyny polityczne”. („Przegląd Katolicki” 1906, nr 1-2, 3-4, 5-6, s. 1-3; 25-28; 49-51).

Władze carskie z całą bezwzględnością zwalczały przywódców i uczestników rewolucyjnych wystąpień (więziły ich, skazywały na karę śmierci lub zsyłkę na Sybir), 10 listopada 1905 r. wprowadziły stan wojenny, który zniesiono 1 grudnia tego roku.

Działania na terenie powiatu grójeckiego

Na obszarze ówczesnego powiatu grójeckiego nielegalną działalność prowadziły lokalne koła m.in.: Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy (Góra Kalwaria, Grójec, Mogielnica, Tarczyn itd.), Polska Partia Socjalistyczna (Grójec, Warka itd.), Polski Związek Ludowy (Czersk, Drwalew, Grójec, Góra Kalwaria, Konary, Linin, Lipie, Pieczyska, Podgórzyce, Wągrodno, Warka itd.) i Wojskowej Rewolucyjnej Organizacji (WRO). W latach 1905–1907 w powiecie doszło do wielu, nie do końca rozpoznanych, zdarzeń:

Rok 1905

• 15 stycznia 1905, Kobylin – uchwała zebrania gminy o wprowadzeniu na obszarze jej działania języka polskiego jako urzędowego.
• 16 stycznia 1905, Konary – „zebranie gminne podjęło uchwałę o wprowadzeniu języka polskiego do urzędu gminnego”
• 14-15 marca 1905, Pęchery – strajk robotników rolnych w tamtejszym majątku ziemskim.
• 20 marca 1905, Promna – chłopi zażądali sporządzenia protokołu zebrania w języku polskim i wysłania pisma do naczelnika powiatu z prośbą o wprowadzenie języka polskiego do urzędu gminy.
• 31 marca 1905, Lipie – zebranie gminne domagało się wprowadzenia języka polskiego w szkołach oraz w urzędzie gminy. Uchwałę wprowadził w życie nauczyciel, Jan Wybraniec, za co inspektor szkolny zwolnił go z pracy.
• 1 kwietnia 1905, Bielsk (dziś Belsk) – zebranie gminne uchwaliło wprowadzenie języka polskiego do szkoły, sądu i urzędu gminnego.
• kwiecień 1905, Kopana - strajk robotników folwarcznych.
• maj-czerwiec 1905, Góra Kalwaria, koszary 6 batalionu pontonowego - szeregowy Libenzon, członek WRO kolportował i czytał żołnierzom broszurę Fryderyka Engelsa Praca najemna a kapitał, a pod pozorem „kółka samokształceniowego” organizował nielegalne zebrania poświęcone polityce.
• 27 lipca–26 sierpnia 1905, Góra Kalwaria, koszary 6 batalionu pontonowego – odebrano żołnierzom 236 egzemplarzy odezw Wojskowej Rewolucyjnej Organizacji, Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy oraz SDPRR (Socjaldemokratyczna Partia Robotników Rosyjskich).
• 6 sierpnia 1905, Góra Kalwaria, koszary 7 batalionu pontonowego – aresztowano żołnierza Józefa Nowosielskiego.
• 30 października 1905, Grójec – zatrzymanie poborowego, Marcelego Sasa, podczas rozklejania odezw, wzywających do uchylania się mężczyzn od poboru do wojska, ogłoszonego w październiku 1905 r. Zarząd Główny SDKPiL wydrukował i kolportował odezwę Do robotników poborowych. Rozpowszechniali ją głównie robotnicy, członkowie SDKPiL, w większości poborowi. W odezwie pisano m.in.: „Nie stawajcie do poboru! Nie idźcie służyć caratowi, który jest mordercą robotników. Idźcie służyć swym braciom robotnikom, co walczą o wolność i szczęście klasy robotniczej. Idźcie służyć swym braciom, robotnikom, co zaprzysięgli śmierć rządowi carskiemu, rządowi zbrodniarzy i katów ludowych (...)”. Odezwy podobnej treści drukowały także inne komitety SDKPiL, np. łódzki.
• 12 listopada 1905, Boglewice – zjazd nauczycieli powiatu grójeckiego, na którym podjęto uchwałę żądającą wprowadzenia języka polskiego do szkół.
• 15 listopada 1905, Komorniki – zebranie gminy Komorniki z siedzibą w Tarczynie podjęło uchwałę o wprowadzeniu języka polskiego do urzędu gminy, sądu gminnego i szkoły oraz współdziałania gminy w ustalaniu programu nauczania.
• listopad 1905, Bielsk (dziś Belsk) – zebranie gminne uchwaliło zorganizowanie przeciwzłodziejskiej samoobrony.
• grudzień 1905, Drwalew – zebranie gminne podjęło decyzję o wprowadzeniu języka polskiego do urzędu, szkół i sądu gminnego oraz domagało się autonomii dla Królestwa Polskiego.
• początek grudnia 1905, Promna (dziś powiat Białobrzegi) – „wydalenie policjantów z zebrania gminnego oraz podjęcie uchwały o wprowadzeniu języka polskiego do urzędu gminy” i w szkołach gminy.
• pierwsza połowa grudnia 1905, Jasieniec – „pod wpływem nauczyciela T. Kiliańskiego zebranie gminne podjęło uchwałę o wprowadzeniu języka polskiego do urzędu i szkoły”.
• 7 grudnia 1905, Kąty – zebranie gminne postanowiło zaprzestać płacenia podatków oraz zażądało unarodowienia urzędu, szkoły i sądu gminnego.
• 11 grudnia 1905, Konary – nauczyciel ludowy, członek Polskiego Związku Ludowego, Zygmunt Nowicki (1881–1944) zebrał chłopów z sąsiednich wsi i nawoływał ich do niepłacenia podatków, nieposyłania dzieci do szkoły z językiem rosyjskim wykładowym, do bojkotu zarządzeń władz carskich i przyłączenia się do powstania, jeśli wybuchnie. Z zapisu warszawskiego gubernatora wynika, że z powodu tej agitacji chłopi zniszczyli portrety carskie w szkole w Konarach.
• 15 grudnia 1905, Bielsk (dziś Belsk) – zebranie gminne podjęło rezolucję domagającą się autonomii dla Królestwa Polskiego oraz ponownie zażądało wprowadzenia języka polskiego „jako urzędowego w gminie, szkołach, sądzie gminnym”.
• 15 grudnia 1905, Grójec – „nielegalne zebranie socjalistów żydowskich”.
• 15 grudnia 1905, Warka – elementarna szkoła żeńska - inspektor szkolny wyrzucił z pracy nauczycielkę, Marię Ropelewską, córkę powstańca 1863 r. za nauczanie dzieci w języku polskim i zamknął szkołę (do jesieni 1907 roku). Za działalność patriotyczną w szkołach powiatu z pracy usunięci zostali nauczyciele, m.in.: Andrzej Legat z Piaseczna, Julian Warzyński z Wrociszewa, Józef Kulesza z Wichradza, Szeligowski z Konar, T. Kiliański z Jasieńca.
• 17 grudnia 1905, Warka – manifestacja zorganizowana przez grupę socjalistów z Warszawy, którzy podczas nabożeństwa weszli do kościoła i po odśpiewaniu Boże coś Polskę, opuścili świątynię i razem z miejscowymi socjalistami (m.in. Kazimierzem Chodeckim, Konopką, Franciszkiem Królikiem, Piotrem Ostrowskim, Stefanem Ostrowskim, Leopoldem Perendykiem, Wincentym Schabowskim...) i młodzieżą udali się na cmentarz grzebalny, gdzie przy grobie Piotra Wysockiego, dziedzic Bagniewski wygłosił patriotyczne przemówienie. Władze carskie aresztowały niektórych uczestników, inni udali się na emigrację.
• 19 grudnia 1905, Bielsk (dziś Belsk) – aresztowanie Jana Buratyńskiego za działalność agitacyjną.
• 20 grudnia 1905, Bielsk (dziś Belsk) – uwięzienie byłego kolejarza w Charkowie, rezerwisty Bochanowicza.

Rok 1906

• styczeń 1906, Odrzywołek – zebranie mieszkańców wsi podjęło uchwałę o wprowadzeniu języka polskiego jako urzędowego w gminie oraz szkołach i sądzie gminnym.
• początek stycznia 1906, Błędów – strajk służby folwarcznej w okolicznych dworach.
• marzec 1906, Błędów – bojkot wyborów pełnomocników gminy do Dumy Państwowej.
• marzec 1906, Borowe – większość osób uprawnionych do głosowania nie stawiła się na wybory pełnomocników wyborczych gminy; na 305 osób przybyło 103. Wybory nie odbyły się.
• marzec 1906, Drwalew – „uchwała zebrania gminnego w sprawie bojkotu wyborów pełnomocników wyborczych gminy do Dumy Państwowej”.
• marzec 1906, Kamionka – bojkot wyborów pełnomocników gminy do Dumy Państwowej.
• marzec 1906, Kobylin – powstrzymanie się od wyborów do Dumy Państwowej.
• marzec 1906, Komorniki – bojkot wyborów pełnomocników do Dumy Państwowej.
• 20 marca 1906, Nowa Wieś – niestawienie się do wyborów pełnomocników do Dumy Państwowej.
• 30 marca 1906, Falęcice – „bojkot wyborów dwóch pełnomocników wyborczych gminy do Dumy Państwowej”.
• 31 marca 1906, Lipie – „zebranie gminne uchwaliło uchylenie się od wyborów pełnomocników gminnych do Dumy Państwowej”.
• kwiecień 1906, Borowe – powtórny bojkot wyboru gminnych pełnomocników do Dumy Państwowej.
• kwiecień 1906, Falęcice – powtórny bojkot wyborów pełnomocników gminy do Dumy Państwowej.
• kwiecień 1906, Goszczyn – „bojkot wyborów gminnych pełnomocników wyborczych do Dumy Państwowej”.
• kwiecień 1906, Kamionka – „bojkot wyborów pełnomocników wyborczych gminy do Dumy Państwowej”.
• kwiecień 1906, Komorniki – ponowny bojkot wyborów pełnomocników gminnych do Dumy Państwowej.
• kwiecień 1906, Kopana – strajk robotników folwarcznych.
• kwiecień 1906, Nowa Wieś – ponowny bojkot wyborów do Dumy.
• 19 czerwca 1906, Promna – strajk robotników rolnych w miejscowym majątku.
• 16 lipca 1906, Rykały (dziś powiat Białobrzegi) – strajk robotników rolnych zatrudnionych w majątku ziemskim.
• 6 listopada 1906 (według innych 7 listopada), Grójec – żandarmi aresztowali poborowego Kowalika w chwili rozklejania na murach „Czerwonego Sztandaru”, centralnego organu prasowego SDKPiL, z artykułem o poborze rekruta.

Rewolucyjne wystąpienia na ziemiach zaboru rosyjskiego mimo, że zostały zduszone, to jednak przyniosły nieco swobód narodowych i oświatowych. Carat zmuszony został do złagodzenia polityki wobec Polaków, zezwolił na otwieranie szkół prywatnych z polskim językiem nauczania, do elementarnych szkół rządowych wprowadził język polski, zniesiono cenzurę prewencyjną, wystąpienia chłopów przyspieszyły proces politycznego dojrzewania m.in. ruchu ludowego.

Bibliografia

• Wanda Szeląg, Rewolucja 1905–1907, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt dwunasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2002, s. 82-87 – na podstawie źródeł:
• Stanisław Czekanowski, „Roczniki długiego żywota mego”, nr 3: „Na polu rolniczo-społecznym”, 1895-1925, s. 147, 156-161. Maszynopis w Ossolineum, mikrofilm w Bibliotece Narodowej;
• Tomasz Nocznicki, Dokumenty. I Pożółkły arkusz zapisanego papieru [uchwała „przeciwzłodziejska” gminy Belsk], „Niepodległość” t. 3: 1930/1931, z. 2(6), s. 347-351;
• Tomasz Nocznicki, Śp. Jan Wybraniec (Wspomnienie pośmiertne), „Trzeźwość” 1938, nr 1-4, s. 21-23;
• Ignacy Pawłowski, Wystąpienia rewolucyjne wśród Żołnierzy Warszawskiego Okręgu Wojskowego w okresie szczytowego wzniesienia się rewolucji (maj-grudzień 1905), [w:] Studia i Materiały do Historii Sztuki Wojennej (t.) II, Warszawa 1956, s. 136-137;
• Ignacy Pawłowski, Wojskowa działalność SDKPiL w rewolucji 1905-1907, Warszawa 1956, s. 171, 185, 196, 197, 202, 250, 326, 341;
• Bolesław Radlak, Polski Związek Ludowy w rewolucji 1905-1907, Warszawa 1962, s. 62, 68;
• Krystyna Kubiak, Kalendarium ważniejszych wydarzeń rewolucji 1905-1907 w woj. warszawskim, [w:] Rewolucja 1905-1907 na Mazowszu i Podlasiu. Praca zbiorowa, Warszawa 1968, s. 193-233;
• Jan Sobczak, Walki rewolucyjne w latach 1905-1907 na Mazowszu, [w:] Rewolucja 1905-1907, op. cit., s. 65;
• Chłopi powiatu grójeckiego uchwalają przywrócenie języka polskiego w urzędach i szkołach, [w:] Dzieje Mazowsza i Warszawy. Wybór źródeł. Oprac. Józef Kazimierski i Ryszard Kołodziejczyk, Warszawa 1973, s. 295. Przedruk z „Kuriera Warszawskiego”;
• Stefan Julian Brzeziński, Polski Związek Ludowy. Materiały i dokumenty. Wyboru dokonał i wstępem opatrzył Czesław Wycech, Warszawa 1975, s. 191, 195, 400, 410;
• Aleksander Łuczak, Powstanie i działalność ruchu ludowego na Mazowszu i Podlasiu, [w:] Ruch ludowy na Mazowszu, Kurpiach i Podlasiu. Materiały sesji popularno-naukowej. Red. naukowy Aleksander Łuczak, Warszawa 1975, s. 22-23;
• Aleksander Gajewski, Wydarzenia rewolucyjne 1905-1907 na terenie b[yłego] powiatu grójeckiego, „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego” R. 17: 1980, z. 1, s. 43-48.