Bataliony Chłopskie

Bataliony Chłopskie – konspiracyjna organizacja wojskowa utworzona przez kierownictwo Stronnictwa Ludowego „Roch” (Ruch Oporu Chłopów). W jesieni 1940 r. występowała pod nazwą Straż Chłopska (kryptonim „Chłostra”), od wiosny 1941 przyjęła się nazwa Bataliony Chłopskie. Początkowo ruch ludowy nie zamierzał tworzyć organizacji zbrojnej i przeszkoloną wojskowo młodzież przekazywał Związkowi Walki Zbrojnej, od 14 lutego 1942 Armii Krajowej. Decyzję o jej utworzeniu podjęto pod naciskiem niektórych niższych ogniw „Rocha”, które podejrzewały i nierzadko zarzucały komendantom ZWZ/AK kontynuację polityki sanacji. Straż Chłopska, a potem Bataliony Chłopskie skupiały głównie byłych członków Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici” i Związku Młodzieży Wiejskiej „Siew”. Na czele Batalionów Chłopskich od listopada 1940 do lipca 1944 stał Komendant Główny – Franciszek Kamiński (1902–2000) „Zenon Trawiński”, działacz ruchu ludowego, m.in. od 1934 prezes Mazowieckiego Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”, członek Stronnictwa Ludowego „Roch”.

Historia Grójeckiego Obwodu

Komenda Grójeckiego Obwodu Batalionów Chłopskich powołana została prawdopodobnie w pierwszej połowie 1942 roku w składzie: komendant Antoni Dębski (1911–1970) „Bronisław Lasocki” z Józefowic koło Tarczyna, w latach 1937–1939 sekretarz Zarządu Powiatowego Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici”, w 1939 I wiceprezes Zarządu Powiatowego Stronnictwa Ludowego; zastępcą Stanisław Perzyna (1912–1994) „Kołodziej” z Grząd, gmina Tarczyn; szef gospodarczo-finansowy (zaopatrzenie) - Jan Feliks Krześniak „Kostka”; szef łączności i kolportażu - Henryk Rak (ur. 1913) „Ryba” z Grójca; szef wyszkolenia Piotr Dudek (ur. 1902); komendant Oddziałów Specjalnych (od 1943) Ludwik Skowron (1917–1992) „Kubiniec” z Łęczeszyc; członek komendy obwodu Stefan Szewczyk (1911–1989) „Mateusz” ze Złotej Góry koło Grójca, w latach 1932–1934 prezes Zarządu Powiatowego Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici”. Komenda w tym składzie działała do końca okupacji powiatu grójeckiego, tzn. do 15 stycznia 1945.

Funkcje komendantów oddziałów Batalionów Chłopskich w gminach pełnili:

gmina Belsk - Stanisław Skorupski z Małej Wsi;
gmina Błędów - Jan Lipiec („Klucz”) z Julianowa, zastępca - Michał Sokołowski („Smok”) z Wólki Kurdybanowskiej, komendant Oddziałów Specjalnych Antoni Grzejszczyk, członek komendy Edward Kudlak („Samolub”);
gmina Borowe - Adam Piotrowski;
gmina Drwalew - Wacław Jawicki;
gmina Grójec - Jan Feliks Krześniak z Grójca;
gmina Jazgarzew i Wągrodno - do 10 marca 1944 kom. Ludwik Iwanicki (1900–1944);
gmina Kąty - Aleksander Roguski;
gmina Kobylin - Władysław Rak;
gmina Komorniki - Antoni Kęska (ur. 1907, „Kamień”);
gmina Konie - Wacław Czarnecki;
gmina Lechanice - Stanisław Zatorski;
gmina Lipie - Wacław Krzyżanowski;
gmina Mogielnica - Konstanty Pikiewicz;
gmina Nowa Wieś - Szymański;
gmina Rykały - Szczepan Lenart.

Nie wszystkie przytoczone dane udało się zweryfikować. Niektóre pisemne przekazy podają informacje sprzeczne z innymi.

Grójecki Obwód Batalionów Chłopskich miał nr 8 i był podporządkowany Okręgowi IIa. Tworzony był w czasie, gdy znaczna część wojskowo przeszkolonych mieszkańców wsi wstąpiła do różnych konspiracji wojskowych: Grunwald, Orzeł Biały, Narodowa Organizacja Wojskowa, Tajna Armia Polska, Konfederacja Narodu, Związek Jaszczurczy; Szwoleżerowie, Korpus Obrońców Polski, Miecz i Pług, Gwardia Ludowa.

Tworzenie struktur wojskowych Batalionów Chłopskich, kompletowanie kadry oficerskiej, broni natrafiało na duże trudności i rodziło napięcia z powodu „odbierania żołnierzy” z tych konspiracji. Z tych m.in. względów do końca wojny nie udało się utworzyć placówek Batalionów Chłopskich w gminach: Czersk, Góra Kalwaria, Jasieniec, Konary, Promna, Warka. W pozostałych 15 gminach utworzono po jednym oddziale liczącym 10-15 osób. Łącznie Obwód miał w przybliżeniu od 200 do 250 słabo uzbrojonych żołnierzy, pochodzących z ok. 100 wsi (ok. 1/4 wszystkich istniejących w powiecie). Najliczniejsze oddziały posiadały gminy Belsk, Jazgarzew, Komorniki, Lipie, a więc gminy, w których ruch ludowy w międzywojniu był dobrze zorganizowany. Dla prowadzenia akcji sabotażowo-dywersyjnych (niszczenie dokumentów gospodarczych, linii telefonicznych) zorganizowano Oddział Specjalny. Komenda Obwodu posiadała w swej dyspozycji 30-osobowy oddział, dowodzony przez byłego działacza Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”, Ludwika Skowrona. Jego żołnierzami byli m.in.: Henryk Sobczak „Oporny” i Franciszek Mastalerz z Łęczeszyc.

Ponadto na obszarze gminy Komorniki, Jazgarzew, Wągrodno działał Oddział Specjalny Batalionów Chłopskich „Kamienia” (Antoniego Kęski). Istnieją przekazy wskazujące, że prawdopodobnie Oddział Specjalny istniał też w gminie Błędów. Dowódcą jego miał być Antoni Grzejszczyk, a jego zastępcą Mieczysław Lipiec. Wg pisemnej relacji Michała Sokołowskiego dowódcą Oddziału Specjalnego był on sam.

We wrześniu 1944 na teren Obwodu 8 przeszedł z powiatu Skierniewice ok. 15-osobowy oddział „Boruty”, Zygmunta Golańskiego (ur. 1920). Punkty kontaktowe „Rocha” i Batalionów Chłopskich znajdowały się w Grójcu: w biurze Kasy Stefczyka (Bank Spółdzielczy w Grójcu), w sklepie Spółdzielni Spożywców „Wieśniak”, w Belsku, w prywatnym sklepie spożywczym Stefana Pachockiego (1914-1997), „Lewy”, członka powiatowej trójki politycznej „Rocha” oraz w domach członków, komendantów i żołnierzy Batalionów Chłopskich.

14 lutego i 15 sierpnia 1942 Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych na emigracji wydał rozkaz w sprawie podporządkowania organizacji wojskowych dowództwu Armii Krajowej. Rozmowy Centralnego Komitetu Ruchu Ludowego w tej sprawie trwały dość długo. Początkowo ludowcy nie godzili się na scalenie z Armią Krajową na warunkach naczelnego wodza. 30 maja 1943 Centralny Komitet Ruchu Ludowego wydał „Okólnik” w sprawie scalenia. Został on uzupełniony rozkazem nr 13 Komendy Głównej Batalionów Chłopskich z 10 czerwca 1943 oraz rozkazem pełnomocnika Komendanta Sił Zbrojnych w kraju do spraw Chłostry w sprawie scalenia z 15 lipca 1943. Decyzja o scaleniu się Batalionów Chłopskich z Armią Krajową nie była popularna wśród ludowców i to z różnych powodów; m.in. z obawy o dominację wpływów sanacji. W obwodzie grójeckim rozmowy scaleniowe rozpoczęto dopiero w początkach 1944 r. Według Henryka Świderskiego do scalenia z Armią Krajową doszło na przełomie 1942 i 1943 r. Komendant Sił Zbrojnych w Kraju w rozkazie z 12 lipca 1944 r. podał, że proces scalenia Batalionów Chłopskich z Armią Krajową na ziemiach polskich zakończył się. Na podstawie pisemnych relacji m.in. Antoniego Dębskiego, Kazimierz Przybysz podał, że w wyniku porozumienia Komenda Obwodu Batalionów Chłopskich „przekazała do Armii Krajowej po jednym plutonie z gmin Belsk, Lipie, Jasieniec (?) i Kobylin, 2 plutony z gminy Jazgarzew oraz kompanię z terenu gminy Komorniki. Ten sam autor ustalił, że oddziały Batalionów Chłopskich Obwodu 8 w latach 1942-1944 przeprowadziły 12 akcji przeciw ekonomicznej grabieży wsi: w 1942 - 1, w 1943 - 7, w 1944 - 4 oraz 15 akcji skierowanych przeciw aparatowi administracyjno-policyjnemu okupanta: w 1942 - 4, w 1943 - 7, w 1944 - 4 oraz 12 akcji wychowawczych skierowanych przeciw niegodnie zachowującym się: w 1942 - 3, w 1943 - 5, w 1944 - 4. Łącznie żołnierze Batalionów Chłopskich w latach 1942-1944 wykonali 44 akcje. Nieco inne dane przytoczył Tadeusz Fijałkowski (zobacz: bibliografia).

W związku z konspiracyjną działalnością w Stronnictwie Ludowym „Roch” i Batalionach Chłopskich w Grójeckiem zginęło wielu ludowców. Kazimierz Przybysz na podstawie wspomnień i ankiet podał, że zastrzelonych zostało 35 żołnierzy, Tadeusz Fijałkowski zaś - 37; niestety obaj nie podali nazwisk. Ilu wywieziono do obozów koncentracyjnych, dotąd nie ustalono. Wg własnych, wstępnych ustaleń zginęli m.in.:

10 stycznia 1943 - Mieczysław Kaczyński (1895-1943) z Gładkowa, dawny zaraniarz, przewodniczący trójki politycznej „Rocha” w gminie Komorniki, aresztowany z prasą konspiracyjną, został zamordowany przez Gestapo w Grójcu.
sierpień 1943 - Marian Klimkowski (ur. 1912), syn Marcina i Teresy z Feliksiaków, żołnierz Oddziałów Specjalnych, gmina Komorniki, zastrzelony został przez żandarmów przy drodze prowadzącej do Prac Dużych. Grób ogrodzony prętami żelaznymi, bez nazwiska.
1943 - Stanisław Komorowski (ur. 1912), syn Jana i Zofii Gąstoł, rolnik, w międzywojniu członek Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici” i Stronnictwa Ludowego, żołnierz Oddziału Specjalnego Batalionów Chłopskich w gminie Komorniki, rozstrzelany w 1943, grób na cmentarzu w Tarczynie.
1943 - Franciszek Klimczak, rolnik, zastrzelony pod lasem we wsi Prace Duże.
10 marca 1943 - Ludwik Iwanicki (ur. 1900), komendant Batalionów Chłopskich w gminie Jazgarzew - Wągrodno, zastrzelony przez podziemie antykomunistyczne.
sierpień 1944 - Zdzisław Maluj - żołnierz Oddziału Specjalnego Batalionów Chłopskich „Kamienia” (Antoniego Kęski), zginął w powstaniu warszawskim.

Po wyzwoleniu Grójeckiego spod okupacji niemieckiej Stronnictwa Ludowego „Roch” i Batalionów Chłopskich ujawniły swoją działalność Służbie Bezpieczeństwa, posiadaną broń, amunicję Oddziałów Specjalnych oraz oddziału „Boruty” przekazano Armii Czerwonej (ok. 2 ręczne karabiny maszynowe, 40 karabinów, kilka pistoletów, granatów, pistolet maszynowy).

7 października 1945 podczas zjazdu delegatów kół PSL z powiatu grójeckiego, konspiracyjne władze „Rocha” i Batalionów Chłopskich złożyły sprawozdanie z działalności podczas okupacji. Znajduje się ono w Archiwum Zakładu Historii Ruchu Ludowego w PSL.

Pamięć o Batalionach Chłopskich w Grójeckiem utrwalona została na płycie przymocowanej do okazałego, dużego polnego kamienia narzutowego, umieszczonego na postumencie przy kościele pw. św. Mikołaja w Grójcu. Na płycie umieszczono napis: „Żołnierzom // Batalionów // Chłopskich // Obwodu nr 8 Grójec // walczącym o wolność i niepodległość Polski // w latach 1940-1945 // Społeczeństwo powiatu Grójec”. W 1966 roku szkole podstawowej w Pracach Małych nadano imię Mieczysława Kaczyńskiego, a jedna z ulic na osiedlu domków jednorodzinnych w Grójcu otrzymała później miano Batalionów Chłopskich.

Bibliografia

Zdzisław Szeląg, Bataliony Chłopskie, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt dziesiąty, Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2001, s. 1–4 - na podstawie źródeł:
Archiwum Zakładu Historii Ruchu Ludowego: Lista oficerów Batalionów Chłopskich z powiatu grójeckiego z 4 października 1945, sygn. II/6;
Tamże: Relacja Antoniego Dębskiego, sygn. R. IIa-Gr/12;
Protokół z Walnego Zjazdu Delegatów Kół PSL odbytego w Grójcu 7 października 1945 i załączniki, sygn. 11/PSL - 16A;
Kopia opracowania Stefana Szewczyka, Ludwika Skowrona i Stefana Pachockiego z 14 grudnia 1971 w posiadaniu Zdzisława Szeląga;
Zdzisław Szeląg, Bataliony Chłopskie na Ziemi Grójeckiej, „Za Wolność i Lud” 1968, nr 14, s. 12;
Tadeusz Fijałkowski, Ruch ludowy i Bataliony Chłopskie w okręgu warszawskim w okresie okupacji hitlerowskiej w: Ruch ludowy na Mazowszu, Kurpiach i Podlasiu. Materiały z sesji popularnonaukowej ... Red. Aleksander Łuczak, Warszawa 1975, s. 181, 198, 214, 225;
Kazimierz Przybysz, Konspiracyjny ruch ludowy na Mazowszu 1939-1945, Warszawa 1977, s. 153-154, 170-171;
Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec–„Głuszec”, Warszawa 1993, s. 45-46.