Volksdeutsche

Volksdeutsche – nazwa obywateli państw okupowanych przez Niemcy wpisanych na niemiecką listę narodową (Deutsche Volksliste) na podstawie kryteriów rasowych, narodowych lub językowych. Na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy i okupowanych, segregację ludności na pięć kategorii przeprowadzono na podstawie rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych Rzeszy z 4 marca 1941 r. Do I zaliczono osoby zasłużone w walce o niemieckość; do II – osoby przyznające się do narodu niemieckiego; do III – spolonizowane osoby pochodzenia niemieckiego pochodzące z małżeństw mieszanych, a także Ślązaków, Mazurów i Kaszubów; do IV – osoby całkowicie spolonizowane; do V – osoby dobrowolnie przyjmujące obywatelstwo niemieckie. Osobną grupę stanowili potomkowie kolonistów (Deutschstämmige). Osoby należące do I i II kategorii uzyskiwały obywatelstwo niemieckie, z III i IV – tymczasową niemiecką przynależność. Z pierwszych trzech zobowiązane były do służby wojskowej, z III – nie mogły być przełożonymi. Do 1944 r. na niemiecką listę narodową zakwalifikowano ok. 3 mln osób, głównie przymusowo.

Volksdeutsche na Ziemi Grójeckiej

Według Sprawozdania Gubernatora Dystryktu Warszawskiego za pierwsze półrocze 1940 roku pokrywającego się ze Sprawozdaniem sporządzonym przez Starostwo Powiatowe w 1945, w 1939 roku na terenie powiatu zamieszkiwało 143 645 osób, w tym 2 895 obywateli polskich pochodzenia niemieckiego (2%). W gminie Konary – 82, Drwalew – 90, Grójec – 77, Czersk – 262, Jazgarzew – 124, Warka – 200, Nowa Wieś – 149, – Błędów – 378, Konie – 585, Kąty – 560, Góra Kalwaria – 250. Po roku 1934, w związku z dojściem do władzy Adolfa Hitlera ludność ta zaktywizowała działalność narodową i polityczną i zaczęła tworzyć nielegalne struktury wywiadu.

W 1939 w Grójeckiem, koloniści niemieccy w większości zachowali lojalność wobec państwa polskiego. Do nich należeli m.in.: z Kalwaryjki koło Góry Kalwarii, pastor Karol Messerschmidt (1905–1991), z Warki – ppor. rezerwy Leopold Gustaw Kosmahl, który jako polski oficer zamordowany został w Katyniu w kwietniu lub maju 1940. Polskości nie wyrzekli się: polonista Reinholdt Feller (Foeller), Michał Dek, Edmund Almert, Edmund Kempt.

Znaczna część obywateli polskich pochodzenia niemieckiego podpisała Deutsche Volksliste. W połowie 1943 w Grójcu było ich – 32, w Mogielnicy – 10. Bardziej aktywni volksdeutsche objęli władzę administracyjną w powiecie, miastach i gminach, Urząd Szkolny (Kreisschulamt) objął Edward Kruger (vel Krugler), były kierownik szkoły w Karolewie (dziś gmina Pniewy), jego zastępcą został Jan Bujdunyk, kierownik szkoły we Wrociszewie (dziś gmina Warka). W lutym 1943 Edward Kruger został skierowany na front wschodni. Burmistrzem Góry Kalwarii był Edward Jahnke, przed 1939 r. podejrzewany przez policję o organizację i przywództwo V Kolumny w powiecie grójeckim, sekretarzem (?) – Józef Betz, z zawodu dziennikarz; w Mogielnicy – Eugeniusz Kalster z Jazgarzewa; w Warce – Hedwig Kosmahl.

Do gorliwych volksdeutschów należeli: Józef Grossman z Dąbrówki – dowódca miejscowego Selbstschutzu, paramilitarnej organizacji skupiających kolonistów niemieckich oraz szef komórki NSDAP (Narodowo Socjalistycznej Niemieckiej Partii Robotniczej) w Błędowie, Edward Biernacki w Grójcu, Berta Pasik w Mogielnicy, w Warce – Stickl, Schmidt, Polnau. Niektórzy volksdeutsche uzupełniali też formację policyjną Sonderdienstu, która w Grójcu stacjonowała od 1940 r. w części zabudowań poczty i liczyła 30 osób. Używana była ona do działań o charakterze represyjnym, do likwidowania nielegalnego handlu, wymuszania dostaw obowiązkowych.

Według danych Biura Informacji i Propagandy Armii Krajowej z 22 listopada 1943, w końcu tego miesiąca w powiecie grójeckim funkcjonowało 11 szkół niemieckich, w których 11 nauczycieli uczyło 436 dzieci. Ponadto w 8 miejscowościach nauczyciele szkół podstawowych prowadzili kursy języka niemieckiego dla volksdeutschów. W Starostwie czynna była biblioteka książek w języku niemieckim oraz działało kilka bibliotek ruchomych. Jedna ze szkół dla dzieci niemieckich istniała na pierwszym piętrze dzisiejszego Grójeckiego Ośrodka Kultury w pomieszczeniu biblioteki Polskiej Macierzy Szkolnej, którą wyrzucono. W Błędowie szkołę zorganizował wójt i były nauczyciel Stefan Bandke. Szkołę niemiecką mogła tworzyć grupa 10 uczniów. Starsza młodzież volksdeutschów należała do Hitlerjugend, organizacji młodzieżowej NSDAP, która wychowywała ją w duchu faszyzmu. Młodzież ta organizowała pochody, parady, brała udział w szykanowaniu ludności polskiej i żydowskiej. Do Deutsche Gemeinschaft należało 300 osób, 300 volksdeutschów należało do Pogotowia Zbrojnego, z których 200 osób było uzbrojonych. Gorliwych volksdeutschów likwidowały Sekcje Specjalne Armii Krajowej. W ten sposób usunięto z życia publicznego m.in.:

• Henryka Melcera, powiatowego kontrolera mięsnego, za brutalne egzekwowanie dostaw obowiązkowych (25 maja 1943),
• Olgierda Biernackiego za szantażowanie i brutalne traktowanie chłopów w czasie ściągania kontyngentów (4 maja 1943),
• konfidentkę Bertę Pasik z Mogielnicy (czerwiec 1943).

Mniej groźnych volksdeutschów karano chłostą, a ponieważ posiadali broń przeprowadzano specjalne akcje celem jej zdobycia dla potrzeb walki z okupantem.

Tak np. 3 kwietnia 1943 roku we wsi Karolew (dziś gmina Pniewy) doszło do potyczki między żołnierzami Kedywu (Kierownictwa Dywersji) i patrolującymi szosę Grójec–Mszczonów Niemcami, w której zginął jeden volksdeutsch, drugi został ranny, zdobyto 1 karabin bojowy.

11 sierpnia 1943 roku oddział Armii Krajowej złożony z żołnierzy Ośrodków: VI (Goszczyn) i VIII (Lipie) pod dowództwem por. Stefana Piórkowskiego („Roger”) i por. Tadeusza Wierzbickiego („Soplica”) z żołnierzami Ośrodka VII (Mogielnica) przeprowadził akcję w Wilhelmowie i Pelinowie, w czasie której zabrano 6 karabinów bojowych, 3 pistolety, 2 dubeltówki, 40 sztuk naboi.

26 sierpnia 1943 oddział złożony z jednego oficera i 5 żołnierzy dokonał napadu w Borzęcinie (dziś gmina Błędów) na dom volksdeutscha Millera. Zdobyto 1 karabin bojowy, 1 pistolet.

27 sierpnia 1943 roku oddział w składzie 3 oficerów, 2 podchorążych i 18 żołnierzy uzbrojonych w 1 ręczny karabin maszynowy, 10 karabinów bojowych, 10 pistoletów przystąpił do rewizji i rozbrojenia kolonistów niemieckich we wsi Józefów (gmina Goszczyn). Wieś rozciąga się na przestrzeni 2 kilometrów, a gospodarstwa pomiędzy sobą odległe były po kilkaset metrów. Akcje ubezpieczała sekcja z ręcznym karabinem maszynowym. Zdobycz okazała się jednak mizerna. Łupem Polaków stały się jedynie 2 pistolety.

Przy okazji rewizji kolonistów nierzadko wymierzano kary fizyczne. 1 września 1943 patrol Kedywu złożony z 10 ludzi uzbrojonych w ręczny karabin maszynowy i 4 karabiny bojowe, dokonał napadu w Dąbrówce na dom wzmiankowanego kolonisty niemieckiego Józefa Grossmana. Próbował on ucieczki przez dach, wpadł jednak w ręce ubezpieczenia, został ukarany chłostą. Zdobyto radioodbiornik, mundur i pistolet.

Rozbrojono burmistrza Kalstera z Mogielnicy (10 listopada 1943), Jakuba, Wilhelma, Jana, Lucjana Grygiesów z Broniszewa w gminie Goszczyn (29 lipca 1943, 27 lipca 1944).

Wszyscy volksdeutsche, którzy współpracowali z okupantami opuścili powiat, kiedy latem 1944 roku władze okupacyjne zarządziły ewakuację ludności niemieckiej. W 1945 w powiecie żyło 64 obywateli polskich pochodzenia niemieckiego, w tym w gminach: Warka – 3, Błędów – 25, Konie – 15, Kąty – 16, Konary – 5. Dekret z 13 września 1946 pozbawił volksdeutschów współpracujących z okupantem, obywatelstwa polskiego, a majątek skonfiskowano i przekazano Urzędowi Likwidacyjnemu. Wkrótce tych, którzy podpisali volkslistę pod wpływem przymusu, groźby, stopniowo rehabilitowano. Proces ten zakończono w 1950 roku.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Volksdeutsche, [w:] Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2011, s. 89-92 – na podstawie źródeł:
• Sprawozdanie Gubernatora Warszawskiego za pierwsze półrocze 1940 roku, Archiwum Akt Nowych, sygn. 423, k. 12-33. cyt. za W. Ważniewski, Na przedpolach stolicy 1939–1945, Warszawa 1974, s. 19;
• Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy. Oddział w Grodzisku Mazowieckim: Starostwo Powiatowe 1944–1950: Wykaz ludności wg narodowości zamieszkującej teren powiatu grójeckiego w latach 1939-1945, sygn. 248, k. 1-2;
• J. Gozdawa Gołębiowski, Obszar Warszawski Armii Krajowej. Studium wojskowe, Lublin 1992, s. 367, 390;
• Józef Ruszkowski, Armia Krajowa na Ziemi Wareckiej w Obwodzie Grójec–„Głuszec”, Warka 1992, s. 33. Wyd. powielane;
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec–„Głuszec”, Warszawa 1993, s. 290-291.