Olszew

Olszew – wieś położona w województwie mazowieckim, w powiecie grójeckim, w gminie Goszczyn. Położona ok. 4 km od siedziby gminy, 16 km na południe od Grójca.

Historia

Powstanie wsi

Początki jej powstania sięgają początku XX wieku i wiążą się z parcelacją ziemi po wyrębie lasu i sprzedaży drewna m.in. Żydom. Nabywcy działek wykarczowali pnie, wznieśli domy, zabudowania gospodarcze i zajęli się uprawą ziemi. Nazwa miejscowości powstała od wyrazu pospolitego olcha lub olsza, oznaczającego drzewa olchowe (olszowe). Pierwotnie zapewne określała miejsce porośnięte olchami, później osadę powstałą po 1900 r. Za taką chronologią przemawia fakt, że nazwy tej brak w tym tomie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego, w którym zamieszczono dzieje miejscowości na literę O, nie ma jej też w tomie 15 (Dopełnienia) z 1900 r. Pierwsza wzmianka o wsi, zanotowana została w książce Spisok nasielennych punktow warszawskoj guberni z 1912 r jako Olszew Kolonia, (leżąca w gminie Rykały), w której żyło już 220 osób (w tym 111 kobiet). Należało do niej wówczas 667 mórg ziemi ornej. Wnosić stąd należy, że powstała między 1900 a 1912 rokiem. Człon „Kolonia” oznacza „gospodarstwo rolne powstałe na gruntach podzielonych w wyniku parcelacji, komasacji lub migracji wewnętrznej”. 30 września 1921 r. w 21 budynkach wsi mieszkało tylko 179 osób, w tym 95 kobiet.

Przyspieszony rozwój infrastruktury wsi zaczął się w międzywojniu. Wówczas to powstał budynek Publicznej Szkoły Powszechnej (1922), Ochotniczej Straży Pożarnej (1932), mleczarni, zorganizowano Kasę Spółdzielczą Stefczyka (1927), Kółko Rolnicze, Koło Gospodyń Wiejskich. Szkoła wzniesiona została na ziemi ofiarowanej przez Antoniego Stępnia (1886–1945), mleczarnia i remiza Ochotniczej Straży Pożarnej na działce podarowanej przez prezesa Kółka Rolniczego, Michała Prusia, syna Jana.

Wizyta Prezydenta RP Ignacego Mościckiego

4 czerwca 1928 r. z sukcesami wsi zapoznał się prezydent Rzeczypospolitej Ignacy Mościcki (1867–1946) i Minister Rolnictwa i Reform Rolnych Karol Niezabytowski (1865–1962) w towarzystwie m.in. Stanisława Czekanowskiego (1868–1963), dziedzica Kośmina pod Grójcem, kierownika Wydziału Wytwórczości Roślinnej w Ministerstwie Rolnictwa. Powitani oni zostali przed siedzibą mleczarni przez dzieci oraz kółkowicza Stępnia i prezesa Kółka Rolniczego oraz Michała Prusia (1886–1945), prezesa Ochotniczej Straży Pożarnej i Zarządu Kasy Stefczyka, członka Polskiego Stronnictwa Ludowego, po czym zwiedzili mleczarnię. Kierownikiem jej był Wieliczko. Rocznie przerabiała ona 750 tysięcy litrów mleka. Przed śniadaniem przygotowanym przez Koło Gospodyń Wiejskich, w przystrojonej sali szkolnej, Prezydenta i gości powitała pani Prusiowa, żona Michała, przewodnicząca Koła Gospodyń Wiejskich. W trakcie posiłku toast na cześć Prezydenta wznieśli m.in. Stanisław Maliszewski (1884–1943), wówczas prezes Okręgowego Związku Kółek Rolniczych powiatu grójeckiego i senator Tomasz Nocznicki (1862–1944). Wśród gości znajdował się też m.in. zasłużony, były zaraniarz, prezes Kółka Rolniczego z Bodzewa, organizator Stowarzyszenia Mleczarskiego „Mazur”, Marcin Jaskólski (1874–1944). Do granicy województwa kieleckiego, do mostu na Pilicy przed Białobrzegami Prezydenta odprowadził Stanisław Czekanowski.

W międzywojniu istniał usankcjonowany ustawowo zwyczaj, iż ojcem chrzestnym siódmego kolejno urodzonego syna był Prezydent RP. W październiku 1936 uroczystość taka odbyła się w kościele parafialnym w Goszczynie. Ojca chrzestnego Stanisława Czapskiego, ur. 7 marca 1936 r. w Olszewie per prokura reprezentował wicestarosta Franciszek Cieśliński i Stanisława Maroszek.

Lata 30. XX wieku

W latach 1937–1938 prezesem Kółka Rolniczego był Franciszek Maciak, przewodniczącą Koła Gospodyń Wiejskich – Anna Minkowska, członkinią Zarządu Powiatowej Organizacji Kół Gospodyń Wiejskich – Franciszka Prusiowa. 7 lutego 1937 w Olszewie dla 70 osób z Kółek Rolniczych z Olszewa, Woli Łęczeszyckiej, Bądkowa odbył się kurs fachowo-organizacyjny z udziałem powiatowego lekarza weterynarii, Wiktora Uklei i powiatowego inżyniera architektury. Kółko Rolnicze w 1937 r. zakupiło dla członków 800 kg karboliny do oprysku sadów (najwięcej w powiecie), 6 gospodarstw uczestniczyło w doświadczeniu stosowania soli potasowej w sadach. Kółko Rolnicze prenumerowało pisma rolnicze, w tym m.in. „Przewodnik Gospodarski”. Zimą 1937/1938 Koło Gospodyń Wiejskich urządziło pięciodniowy kurs gotowania i pieczenia dla 50 uczestniczek. Olszew i Jakubów Kolonia dążyły do dorównania wsi Lisków, wówczas wzorowej i najbogatszej wsi w Polsce, o której pisano w prasie i mówiono w radiu. Jakubów Kolonia i Olszew stanowiły centrum sadownictwa w gminie Rykały, z siedzibą w Goszczynie.

Okupacja niemiecka podczas II wojny światowej

W latach okupacji niemieckiej wielu mieszkańców Olszewa wzięło udział w konspiracji zbrojnej Armii Krajowej, Batalionów Chłopskich, Gwardii Ludowej. Od 10 lipca 1943 do końca lipca 1944, w niewykończonym budynku Romana Beliniaka, Komenda Armii Krajowej Obwodu Grójec-„Głuszec” drukowała swój organ, tygodnik „Dzwon Polski”. Michał Pruś („Michałek”) był kwatermistrzem VI Ośrodka Związku Walki Zbrojnej/Armii Krajowej - Goszczyn, dowódcą drużyny XVIII plutonu (Rykały) - plut. Franciszek Małachowski („Mars”). Roman Pruszkowski („Ćwiek”) z Jakubowa, kierownik zlewni mleka, gromadził żywność dla potrzeb podziemia i na cele pomocy społecznej. Drużynę Armii Krajowej tworzyli mężczyźni z: Olszewa, Jakubowa i Bądkowa. 10 maja 1943 w Olszewie Niemcy aresztowali jako komunistów: Antoniego Pasińskiego i Kazimierza Lewandowskiego z Bądkowa. Pierwszego rozstrzelano w sadzie Stefana Kępki w Jakubowie Kolonii, zaś drugiego na miejscu w posiadłości Bronisława Prusia. Wg Stanisława Żaka („Mietek”), partyzanta Gwardii Ludowej, w 1943 roku oddział partyzancki Stanisława Fijałkowskiego („Michał”) przybył na kwaterę do gospodarza Prusia. Po wejściu partyzantów na podwórko ktoś w ich kierunku oddał strzał. Natychmiast obstawiono budynki i wszczęto rewizję. Gospodarza znaleziono na strychu. Oświadczył, iż to on strzelał z fuzji, bo myślał, że są to bandyci i chciał ich odstraszyć. Fuzji mu nie odebrano, gdyż uznano, że mówił prawdę. jak się później okazało, strzelał ktoś inny, kogo wówczas u Prusia nie znaleziono.

Po wyzwoleniu tej części powiatu spod okupacji niemieckiej władze Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, wsparte przez Armię Czerwoną, przystąpiły do organizowania struktur Polski pojałtańskiej. Spotkało się to z oporem byłych środowisk niepodległościowych. Rozpoczął się czas bratobójczych, skrytych morderstw. 16 lutego 1945, w dniu wyborów Tymczasowej Gminnej Rady Narodowej, w godzinach popołudniowych, komendant posterunku Milicji Obywatelskiej, Stanisław Kowalczyk zatrzymał Michała Prusia z Olszewa i osadził w niskiej, małej piwnicy posterunku, skąd następnego dnia funkcjonariusz Urzędu Bezpieczeństwa Jan Gajdarski doprowadził go do Komendy Wojennej i odtąd ślad po nim zaginął. W 1945 r. Urząd Bezpieczeństwa aresztował członka Armii Krajowej Michała Prusia jra, syna Michała, którego po kilku miesiącach zwolniono. 16 lutego 1945 do pierwszej Gminnej Rady Narodowej z Olszewa wybrani zostali rolnicy: Bronisław Jakubczak, Antoni Pruś, Roman Mieńkowski.

Czasy PRL

13 czerwca 1945 zlikwidowano sekretarza komórki PPR, Jana Sikorę z Olszewa. Został on wyprowadzony z domu i zastrzelony na polnej drodze do Kozietuł. Tego samego dnia dokonano napadu na posterunek Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa w Goszczynie i rozbrojono dwóch funkcjonariuszy.

W latach 1948–1956 rozwój społeczno-ekonomiczny wsi został przyhamowany wskutek forsowania kolektywizacji, zwalczania zamożniejszych rolników (domiary), których represjonowano i z imienia oraz nazwiska piętnowano, np. pod osłoną nocy na płotach przy ich zagrodach malowano napis „kułak”. Wprowadzono obowiązkowe dostawy mięsa i płodów rolnych po cenach niższych od rynkowych oraz reglamentację materiałów budowlanych. W 1953 roku na łamach lokalnej gazetki „Przodownik Wiejski” za „złośliwe ociąganie się z odstawą obowiązkowych dostaw” m.in. napiętnowano Stanisława Duraja z Olszewa. Ten i inni rolnicy ze wsi: Długowola, Jakubów, Józefów, Nowa Długowola, Romanów wykazywali dużo odwagi stawiając opór wobec realizowanej polityki rolnej. W wyniku takiej polityki rolnej wiele gospodarstw podupadło, a młodzi ludzie w poszukiwaniu pracy, emigrowali do miast.

W 1954 r. w wyniku reformy administracyjnej Olszew znalazł się w Gromadzkiej Radzie Narodowej w Długowoli i pozostał w niej do końca 1959 r.; po czym powrócił do gminy Goszczyn i tak jest do dziś. W Polsce pojałtańskiej, mimo niesprzyjających warunków gospodarczych, braku możliwości rozwoju lokalnej, w pełni autonomicznej, niezależnej samorządności, mieszkańcy wsi włączyli się do działań inspirowanych oraz kierowanych przez PPR, a potem PZPR i zależne od nich organizacje gospodarcze. W różnych latach działały więc m.in.: Kółko Rolnicze z bazą sprzętu rolniczego, punkt skupu płodów rolnych, Koło Gospodyń Wiejskich, amatorska orkiestra dęta, Koło Młodzieży Wiejskiej.

Po roku 1956, w wyniku zmiany polityki rolnej, sytuacja rolników powoli zaczęła się poprawiać, a po 1970 wystąpił wzrost zamożności wsi, w wyniku którego unowocześniono gospodarstwa, znikły drewniane domy, a na ich miejsce wzniesiono murowane, z centralnym ogrzewaniem i bieżącą wodą. Do przyspieszonego rozwoju życia gospodarczego i kulturalnego miejscowości przyczyniły się: korzystniejsze ceny płodów rolnych, większa dostępność materiałów budowlanych, nawozów sztucznych i maszyn rolniczych, w więc mechanizacja prac (traktory, opryskiwacze), oraz elektryfikacja (po 1960), telefonizacja (od 1960) i połączenie autobusowe z gminą (Goszczyn), powiatem (Grójec) oraz okolicznymi miejscowościami. 17 września 1966 Ochotnicza Straż Pożarna powołała Komitet Budowy Remizy OSP, który po zakupieniu od Jana Stępnia placu pod budowę i zgromadzeniu funduszy w 1969 roku przystąpił do budowy remizy. Do użytku oddano ją w 1971 r. Od 1973 działa w niej orkiestra dęta. W wyniku powolnej poprawy warunków pracy i życia mieszkańców, liczba ich zaczęła się zwiększać.

W 1975 r. we wsi żyło 87 osób (w tym 45 mężczyzn i 42 kobiety), w 1978 odpowiednio – 144 (61, 83), w 1980 – 103 (54, 49), w 1990 – 137 (66, 71), w 2004 – 164 (83, 81). Zmianie liczebności mieszkańców towarzyszyła zmiana infrastruktury. Z badań przeprowadzonych w 1978 wynika, że Olszew posiadał: 43 gospodarstwa indywidualne, 387 ha użytków rolnych, Bazę Sprzętu Rolniczego Spółdzielni Kółek Rolniczych, Koło Gospodyń Wiejskich, dwa telefony, w tym jeden prywatny, przystanek PKS, OSP, remizę, szkołę (18 uczniów), 4 km drogi utwardzonej, oświetlenie uliczne. Dzisiejszy stan zasobności wsi jest rezultatem aktywności społecznej jej mieszkańców, organizacji politycznych i gospodarczych.

Po 1989 roku

Dokonujące się od 1989 r. zmiany ustrojowe, pogłębiający się kryzys ekonomiczny, zubożenie rolników spowodowały bankructwo i likwidację Kółka Rolniczego, spółdzielczego punktu skupu produktów rolnych, ujemny przyrost naturalny ludności spowodował zamknięcie szkoły podstawowej i konieczność dowożenia dzieci do Goszczyna. Rada Gminy Goszczyn budynek poszkolny przekazała OSP, która to sprzedała go (brak informacji o roku sprzedania).

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Olszew, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt czternasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2006, s. 64-68 – na podstawie źródeł:
• Sprawozdanie Okręgowego Towarzystwa Organizacji i Kółek Rolniczych w Grójcu za okres 1937–1938, s. 2, 4, 10, 14;
• Henryk Ogonowski, „Kronika gminy Goszczyn”, s. 43, 44, 60, 63, 66, 73, 84. Kopia w posiadaniu Zdzisława Szeląga;
• Alfawitnyj spisok nasielennych punktow warszawskoj guberni, Warszawa 1912, s. 240-241;
• Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wykazów Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności 30 września 1921 r i innych źródeł urzędowych. Tom I: Miasto stołeczne Warszawa, województwo warszawskie, Warszawa 1925, s. 48;
• T. Niedzielski, Pan Prezydent gościem drobnych rolników, „Kalendarz Kółek Rolniczych na rok 1929”, [Warszawa 1929], s. 58-59;
• Mieczysław Żak („Mietek”), Akcje partyzanckie w Grójeckiem, [w:] Warszawa Lewa-Podmiejska 1942–1945. Z walk PPR, GL-AL. Redaktor naukowy Benon Dymek, Warszawa 1971, s. 381;
• Badanie wyposażenia miast, gmin i miejscowości wiejskich w podstawowe placówki i urządzenia. Województwo radomskie 1978, Warszawa 1979, s. 105;
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec – „Głuszec”, Warszawa 1993, s. 117-119 i s. wg indeksu nazwisk;
• Remigiusz Matyjas, Radości i smutki gminy Belsk (do 1945 r.), Belsk Duży 1999, s. 148;
• Remigiusz Matyjas, Powiat grójecki w okresie Drugiej Rzeczypospolitej. Materiały i studia, Kielce-Grójec 2004, s. 130;
• Urszula Bijak, Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny, Grójec 2001, s. 74;
• Grójeckie we wspomnieniach. Seria IV: Fragmenty z pamiętnika Roczniki długiego żywota mego Stanisława Czekanowskiego. Wybór, wstęp i przypisy Zdzisław Szeląg, Grójec 2004, s. 67-68;
• Grójeckie we wspomnieniach, Seria V: Edmund Marszał, Wspomnienia z działalności AK w latach 1940–1945, Grójec 2005, s. 18, 49.