Publiczne egzekucje w Goszczynie i Grójcu

Publiczne egzekucje w Goszczynie i Grójcu – egzekucje dokonane 9 września 1942 na ośmiu działaczach Polskiej Partii Robotniczej (4 w Grójcu, 4 w Goszczynie) w odwet za akcje sabotażowe Gwardii Ludowej.

Historia

W sierpniu 1942 r. grupy wypadowe Gwardii Ludowej w Grójeckiem prowadziły akcję palenia stert ze zbożem i niszczenia sprzętu rolniczego w majątkach będących pod zarządem niemieckim. W nocy z 31 sierpnia na 1 września 1942 zorganizowały one taką skoordynowaną akcję w majątkach: Jurki, Drwalew, Michałowice, Michałów, Oczesały, Falęcice, Skurów, Zalesie, Uleniec. 7 września 1942 Niemcy przeprowadzili w okolicy Goszczyna obławę na działaczy Polskiej Partii Robotniczej (PPR). Aresztowania uniknęli: Bolesław Skowroński (1907–1944), ps. „Bolek”, „Wojtek”, „Bogdan”, sekretarz Komitetu Dzielnicowego PPR w Grójcu i Bronisław Pietrusiński, którzy wymknęli się z obławy. Konspiracyjna gazetka „Rzeczpospolita” 30 września 1942 napisała, że powieszeni zostali straceni „za rzekome podpalenia, w rzeczywistości w ramach akcji zabezpieczania ściągania kontyngentów zbożowych” (nr 17, s. 15). „Dzwon Polski”, tygodnik Komendy Obwodu Armii Krajowej Grójec-„Głuszec” wydarzenie to skomentował: „Płoną zbiory w stogach zapalone butelkami z płynem zapalającym. Na placu ustawi się szubienice, wieszając na nich dywersantów?” (nr z 17 września 1942). Miesiąc później zamieszczono ostrzeżenie: „Ostrzega się wszystkich przed utrzymywaniem jakichkolwiek stosunków z dywersantami, którzy działają na terenie kraju” (nr z 15 października 1942). Zatrzymanych gospodarzy osadzono w więzieniu w Grójcu i dwa dni później, ośmiu spośród nich publicznie, o tej samej godzinie rano, powieszono na rynku w Goszczynie i w Grójcu. Była to w Grójeckiem pierwsza publiczna egzekucja w czasie okupacji. Wg ustaleń Benona Dymka wszyscy straceni byli członkami Polskiej Partii Robotniczej.

W Goszczynie powieszeni zostali:

• Jan Gospodarski, urodzony 15 stycznia 1897 w Goszczynie, w rodzinie robotniczej, jako syn Józefa i Antoniny z Pietrusińskich; w międzywojniu członek Komunistycznej Partii Polski. W pierwszej połowie 1931 warszawski Urząd Wojewódzki uważał go za sympatyka Komunistycznej Partii Polski. Od 1942 należał do Polskiej Partii Robotniczej i Gwardii Ludowej; współpracował z Bolesławem Skowrońskim.
• Tadeusz Kochaniec, urodzony w 1912 (lub 1913) w Goszczynie, w rodzinie chłopskiej; w międzywojniu należał do Komunistycznej Partii Polski, w czasie okupacji do Polskiej Partii Robotniczej i Gwardii Ludowej. Brał udział w akcjach bojowych przeprowadzanych przez oddział Gwardii Ludowej Józefa Rogulskiego (1907–1943), ps. „Wilk”.
• Józef Pietrusiński, brat Kazimierza, ur. w 1900 w Goszczynie, w rodzinie małorolnego chłopa. W międzywojniu członek Komunistycznej Partii Polski, od 1942 należał do Polskiej Partii Robotniczej i Gwardii Ludowej. Udzielał pomocy jeńcom radzieckim zbiegłym z niewoli.
• Kazimierz Pietrusiński, urodzony w 1914, w międzywojniu należał do Komunistycznej Partii Polski, od 1942 był w Polskiej Partii Robotniczej i Gwardii Ludowej, brał udział w akcjach dywersyjnego oddziału partyzanckiego Gwardii Ludowej Józefa Rogulskiego.

Przy egzekucji obecni byli policjanci: Krauze z Mogielnicy i Longin Czapliński z Goszczyna.

W Grójcu na placu targowym przy. ul. Rynek (dziś Plac Wolności) zostali powieszeni:

• Wiktor Kamiński („Wiktor”, „Bat”). Urodzony we wsi Branków w rodzinie chłopskiej; w międzywojniu członek Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej, Komunistycznej Partii Polski i Niezależnej Partii Chłopskiej, od 1942 był w Polskiej Partii Robotniczej. 14 lipca tego roku wybrany został do Komitetu Dzielnicowego PPR w Grójcu.
• Kazimierz Rewicki z Goszczyna. Urodzony w 1923 w Goszczynie w rodzinie robotniczej. Od 1942 był w Polskiej Partii Robotniczej i łącznikiem z oddziałem partyzanckim Gwardii Ludowej Józefa Rogulskiego.
• Antoni Małek, urodzony i zamieszkały w Otalęży (gmina Mogielnica), w rodzinie chłopskiej. Od 1942 był w Polskiej Partii Robotniczej i Gwardii Ludowej.
• Szymon Michalczak z Brankowa. Urodzony we wsi Branków 1 września 1905. W międzywojniu członek Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej i Komunistycznej Partii Polski, w czasie okupacji w Polskiej Partii Robotniczej i Gwardii Ludowej, brał udział w działaniach Gwardii Ludowej.

Egzekucją kierował komendant żandarmerii, Tesarek. Wszyscy powieszeni nie byli znani w Grójcu. „Ciała ich wisiały przez kilka dni dla zastraszenia ludności miasta i całego powiatu” (Bolesław Pietrzak). Pamięć o powieszonych utrwalono już w 1945 roku niemal identycznymi pomnikami postawionymi w miejscach egzekucji. Postument pomników wykonano z cegły i cementu; z niego wyrastały cztery drewniane słupy, zrobione z drzewa, z tzw. grubszej kantówki, które zwieńczał piastowski orzeł wykonany z gipsu w pracowni artystycznej mieszczącej się wówczas w grójeckim ratuszu. Na pomnikach umieszczono tablice z napisem: „Bohaterom poległym o wolność Polski”; poniżej wypisano nazwiska i datę „9 IX 1942 r. // 1945 r.”.

W Grójcu pomnik w tej postaci nie istnieje. Naprzeciw dawnego (po drugiej stronie ulicy biegnącej przez Plac Wolności) w 1967 r. wystawiono nowy pomnik z piaskowca z napisem: „1939-1945 Bohaterom // poległym // o wyzwolenie // narodowe // i społeczne // mieszkańcy // Ziemi // Grójeckiej”. Wkrótce po 21 listopada 1945, tzn. po nieudanej próbie odbicia więźniów z Urzędu Bezpieczeństwa (z „Caritasu”) przez członków Ruchu Oporu Armii Krajowej, pierwotny pomnik częściowo został uszkodzony,

W Goszczynie pomnik z 1945 zachował się. Duży udział w jego wzniesieniu miał nauczyciel, Józef Pleciński z Goszczyna.

Bibliografia

• Zofia Romanowska, Publiczne egzekucje w Goszczynie i Grójcu, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt siódmy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1998, s. 94–98 - na podstawie źródeł:

• Henryk Ogonowski, Kronika gminy Goszczyn (1984), s. 52, 69-70;
• „Rzeczpospolita” 1942, nr 17(47); 30 września, s. 15;
• „Dzwon Polski” (Grójec) 1942, nry 17 września i 15 października 1942;
• Wieś polska 1939-1948. Materiały konkursowe. Oprac. Krystyna Kersten, Tomasz Szarota, t. 1-4, Warszawa 1967-1971, t. 4: 1971, s. 368;
• Benon Dymek, Stanisław Orędecki, Noty biograficzne nieżyjących członków PPR, GL, AL. Okręgu Warszawa Lewa-Podmiejska w: Warszawa - Lewa Podmiejska 1942–1945 . Red. Naukowy Benon Dymek, Warszawa 1971, s. 594, 599, 601, 609, 611, 614, 623;
• Bolesław Pietrzak, Czerwony kwiat koniczyny. Wspomnienia, Warszawa 1971, s. 201;
• Władysław Waźniewski, Na przedpolach stolicy 1939–1945, Warszawa 1974, s. 160. Tu 2 nazwiska podano błędnie;
• Leon Nawrocki, Ruch oporu w powiecie grójeckim w latach okupacji hitlerowskiej, ze szczególnym uwzględnieniem Warki w: Dzieje Warki 1321–1971. Studia i materiały. Praca zbiorowa, Warszawa 1975, s. 95-96.