Regionaliści

Regionaliści – osoby działające na rzecz zachowania i propagowania kultury danego obszaru. Czynią to np. przez pogłębianie wiedzy mieszkańców o przeszłości ich małej ojczyzny (prelekcje, wydawnictwa, imprezy, wystawy), ożywianie miejscowego ruchu kulturalnego. Zajmują się m.in. historią miast, wsi, przedsiębiorstw, banków, szkół, stowarzyszeń, partii politycznych czyli problemami, którymi do niedawna nie interesowały się lub mało zajmowały się wyższe uczelnie, instytuty naukowo-badawcze. Początkowo, a nierzadko i dzisiaj, badaniami regionalnymi trudnili się amatorzy.

Za pierwszego historyka Południowego Mazowsza należy uznać Jana Tadeusza Lubomirskiego (1826–1908), właściciela Małej Wsi, autora wstępu do wydanej w 1879 Księgi Ziemi Czerskiej. Jego praca nie znalazła naśladowców.

Kolejni regionaliści pojawili się w Grójeckiem dopiero na początku XX wieku. W międzywojniu regionalizm stał się składnikiem oficjalnej polityki kulturalnej i, co ważne, wszedł do programów pracy szkół. W PRL władze na ogół nieufnie odnosiły się do tego rodzaju ruchów. Wyniki badawcze regionalistów były i są publikowane najczęściej na łamach ogólnopolskich i lokalnych czasopism oraz w postaci druków zwartych publikowanych m.in. w lokalnych wydawnictwach zwartych. Historią i kulturą tej części Mazowsza, która zwykle wchodziła w skład powiatu grójeckiego, na poły po amatorsku zajmowali się dotąd np.:

ks. Wojciech Dionizy Bryndza (1871–1943), proboszcz lewiczyński, autor broszury Krótka wiadomość o cudownym obrazie N.M.P. w Lewiczynie (Warszawa 1906) oraz miraculum Księga cudów i łask ... (Warszawa 1911);
ks. Marceli Ciemniewski (1862–1927) z Warki, twórca minimonografii Dzieje Warki (1924), redaktor i wydawca gazetki religijno-moralnej „Gawędy Wieczorne. Tygodnik Niedzielny”
Wacław Skarbimir Laskowski (1892–ok. 1942), kronikarz dziejów Grójca (Grójec. W 500-letnią rocznicę wyniesienia do godności miasta, 1919);
Wiktor Krawczyk (1899–1957), kronikarz Warki, krajoznawca, autor przewodnika po Warce;
Wacław Pawlak (1909–1989), autor m.in. pracy o dziejach Ochotniczej Straży Pożarnej i współautor pracy o Banku Spółdzielczym w Grójcu (100 lat Banku Spółdzielczego im. Stefczyka w Grójcu, 1974; Sto lat w służbie społeczeństwa 1881–1981);
Ryszard Binkiewicz, autor dziejów Ochotniczej Straży Pożarnej w Grójcu (1881–1966. 85 lat w służbie dla społeczeństwa, 1966);
Aleksander Onych i Kazimierz Wojtasiak – historycy Spółdzielni Spożywców „Społem” w Grójcu (50 lat Powszechnej Spółdzielni Spożywców w Grójcu, 1985);
Hanna i Józef Wojdalscy, autorzy broszury Zarys dziejów Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Grójcu (1987).

Prace większości regionalistów powstały „na zamówienie społeczne”, w związku z „okrągłymi rocznicami”, np. uzyskania praw miejskich, powstania zakładu pracy, banku, a więc głównie z inspiracji i nakładem finansowym instytucji, przedsiębiorstw, stowarzyszeń.

Wiedzę o Grójeckiem współcześnie popularyzują:

historyk-amator Andrzej Zygmunt Rola-Stężycki (ur. 1945) z Grójca;
z profesji rolnik-sadownik, z wykształcenia historyk Remigiusz Matyjas (ur. 1965) z Zaborowa.

W konwencji rygorów pracy naukowej dziejami tej części kraju zajmowali się lub zajmują pochodzący z Grójeckiego lub dłużej tu mieszkający:

Aleksander Gajewski (1910–1993), nauczyciel z Warki, autor paru szkiców historycznych poświęconych wybranym problemom powiatu grójeckiego (np. „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego 1980, nr 1, 4; „Wojewódzki Informator Kulturalny” Radom 1978, nr 7-8);
mogielniczanka, Janina Gardzińska z Wyższej Szkoły Rolniczo-Pedagogicznej w Siedlcach, autorka studium Mowa mieszkańców Mogielnicy (1989);
Lechosław Głuszek (1929–1994), zastępca dyrektora szpitala, inspektor do spraw orzecznictwa lekarskiego w Grójcu (1973–1981), historyk miejscowej placówki („Szpitalnictwo Polskie” 1974, 1979; „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego” 1982);
Anna Kornatek, dyrektorka Muzeum Kazimierza Pułaskiego w Warce, m.in. współautorka tomu studiów Dzieje Warki. 1321–1971 (1975), odkrywczyni skarbu archeologicznego w Krobowie pod Grójcem („Rocznik Mazowiecki” t. 5, 1974);
Władysław Matlakowski (1851–1895) z Warki (Słownik wyrazów ludowych zebranych w Czerskiem ..., 1892);
Leon Nawrocki (1929–2021), nauczyciel historii w Liceum Ogólnokształcącym im. Piotra Wysockiego w Warce, autor prac z zakresu historii oświaty, najnowszej historii politycznej i biografistyki, które publikował w wydawnictwach zbiorowych: Z lat wojny i okupacji (1970), Warszawa – Lewa Podmiejska 1942–1945 (1971), Dzieje Warki. 1321–1971. Studia i materiały (1975), Wpływ rewolucji październikowej na rozwój walki klasowej w Radomiu oraz w czasopismach: „Zeszyty Naukowe Instytutu Kształcenia Nauczycieli. Historia” (1979), „Przegląd Historyczno-Oświatowy” (1979, 1987);
Stanisław Rosłoniec (1888–1933) z Osuchowa k. Przybyszewa, autor źródłowej monografii Przybyszew, osada w pow. grójeckim (1933);
Zdzisław Szeląg (1932–2011), autor sylwetek regionalnych twórców kultury, opublikowanych w pracy zbiorowej (np. Znani i nieznani ziemi radomskiej, t. 3, 1990) oraz w periodykach naukowych (np. „Z Pola Walki” 1976, „Wieś współczesna” 1983), edytor wierszy Tomasza Nocznickiego (Smutki i żale, 1984), redaktor i współautor Słownika wiedzy o Grójeckiem.
Dziejami lat wojny i okupacji hitlerowskiej (1939–1945) zajmował się żołnierz Armii Krajowej, mieszkający w Warszawie grójczanin, inż. Henryk Świderski (1928–2017) (Armia Krajowa w Obwodzie Grójec – „Głuszec”, 1993).

Prace regionalistów odnotowują: Bibliografia zawartości czasopism, Przewodnik bibliograficzny, „Bibliografia województwa warszawskiego. Biuletyn Kwartalny” (1958–1964), Bibliografia województwa radomskiego oraz bibliografie specjalistyczne, np. Bibliografia literacka, Bibliografia historii Polski.

Jest rzeczą charakterystyczną i wielce wymowną, iż znakomita większość tych, którzy uprawiali lub uprawiają badania naukowe dotyczące Grójeckiego nie pochodziła lub nie pochodzi z tego terytorium, ale znajdując tu miejsce pracy i zamieszkania, zainteresowania swoje skierowali na poznanie swej nowej, małej ojczyzny. Niektórzy z nich zajmują się również popularyzowaniem wiedzy o Grójeckiem w czasopismach, szczególnie na łamach „Trybuny Mazowieckiej”, „Tygodnika Radomskiego”, „Dziennika Radomskiego”, „Słowa Ludu”, „Życia Radomskiego”.

Przypisy

Bibliografia

Zdzisław Szeląg, Regionaliści, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt trzeci, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1995, s. 82-85 – na podstawie źródeł:
Biogramy regionalistów w Słowniku wiedzy o Grójeckiem: Marceli Melchior Baltazar Ciemniewski (z. 1), Wacław Pawlak (z. 2), Stanisław Rosłoniec (z. 3);
Zdzisław Szeląg, Wacław Skarbimir Laskowski, „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 1969, nr 2, s. 169-171;
Leon Nawrocki, Wiktor Krawczyk (1899–1957); „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 1987, nr 4, s. 463-466;
Leon Nawrocki, Żarliwi w działaniu. Wiktor Krawczyk, „Radomir” 1987, s. 52-55;
Remigiusz Matyjas, Z dziejów Grójecczyzny, Grójec 1994, s. 78 (Wojciech Dionizy Bryndza), 177-184 (Marceli Ciemniewski).