Aleksander Gajewski

Aleksander Dominik Gajewski (ur. 9 lutego 1910 w Warce, zm. 15 kwietnia 1993) – nauczyciel, w latach 1940–1945 organizator konspiracji niepodległościowej, Sybirak, lokalny działacz społeczny.

Życiorys

Urodził się 9 lutego 1910 w Warce, syn Kazimierza, ślusarza miejscowej Fabryki Okuć Budowlanych Bracia Lubert i Odlewnia Metali. Spółka Akcyjna i Stanisławy z Górskich. Pochodził z rodziny kultywującej tradycje patriotyczne. Bliscy krewni uczestniczyli w powstaniu styczniowym (dziadkowie) i manifestacjach 1905-1907 r. (rodzice). W latach 1939–1945 trzech braci oraz czterech krewnych - Gajewskich - należało do Armii Krajowej.

Po ukończeniu Publicznej Szkoły Powszechnej w Warce (1926) rodzice zapisali go do Państwowego Seminarium Nauczycielskiego w Mogielnicy. Po jego ukończeniu (1931) podjął pracę jako nauczyciel w szkole powszechnej w Dobrem, powiat Mińsk Mazowiecki. Po rocznym przeszkoleniu wojskowym w Słonimie, woj. Nowogródek (1933–1934) zatrudniony został w powiecie pułtuskim, w szkole w Piskorni, a następnie jako kierownik w Lubielu Starym i Sokołowie (1934–1939). W czasie wakacji 1936 odbył ćwiczenia wojskowe w 13 pułku piechoty w Pułtusku jako podporucznik rezerwy, w 1938 zaś w Ośrodku Wyszkolenia Rezerwy Piechoty w Różanie nad Narwią.

W sierpniu 1939 ponownie znalazł się w Różanie w 39 pułku rezerwowym piechoty. Po wybuchu wojny polsko-niemieckiej jednostka ta w (końcowej fazie) kampanii wrześniowej weszła w skład zgrupowania gen. Franciszka Kleeberga (1888–1941). W ostatniej bitwie stoczonej 5 października 1939 pod Wolą Burzecką, przy linii kolejowej Łuków–Dęblin Gajewski został ranny w klatkę piersiową. Grupa jego dostała się do niewoli. Leczył się w szpitalu polowym w Żelechowie, a następnie w Garwolinie, wreszcie w Legionowie. Dzięki pomocy lekarzy udało mu się zbiec ze szpitala wojskowego w Legionowie. Dalsze leczenie odbył w Warszawie, a potem w Warce.

W początkach 1940 r. z inicjatywy Wacława Granata (1905–1979), nauczyciela Publicznej Szkoły Powszechnej nr 2 w Grójcu i powiatowego komendanta konspiracyjnego Związku Walki Zbrojnej (przekształconego później w Armię Krajową) przyjęty został do niego jako ppr. „Maciej”, „Cezary”. Jako komendant ośrodka ZWZ/AK w Warce zaprzysiągł ok. 25 młodych ludzi. Wywiad niemiecki wkrótce wpadł na ślad jego działalności; władze policyjne przeprowadziły rewizję domu. Gajewski zdążył zbiec. W związku z tym musiał opuścić Warkę. W październiku 1940 podjął pracę w szkołach powiatu grójeckiego, najpierw w Zbroszy Dużej (krótko), następnie w Piasecznie pod Warką (1941/1942) i od września 1942 w Pieczyskach. W IX Ośrodku Armii Krajowej w Chynowie objął stanowisko zastępcy dowódcy plutonu. W latach 1942–1945 prowadził szkolenie na kursie Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty prowadzonym przez por. Stanisława Wójcika „Lach” oraz gromadził broń, zbierał informacje o ruchach wojsk niemieckich. W czasie powstania warszawskiego zainicjował wysłanie jednej drużyny (z IX ośrodka Armii Krajowej) do zgrupowania w lasach chojnowskich. Druga drużyna postawiona została w stan gotowości, trzecia pod dowództwem Gajewskiego zostawała w rezerwie.

Po wyzwoleniu powiatu grójeckiego spod okupacji niemieckiej i rozwiązaniu obwodu Armii Krajowej Grójec-„Głuszec” (19 stycznia 1945) Gajewski zakopał broń, dokumenty i ujawnił się. 24 lutego 1945 grupa pracowników Urzędu Bezpieczeństwa przyjechała do Pieczysk i zażądała ujawnienia miejsca ukrycia dwóch skrzyń broni i dokumentów. Następnie przewieziono go do więzienia mieszczącego się w Grójcu, w budynku należącym przed 1 września 1939 do Zgromadzenia Córek Maryi Niepokalanej, zwanym powszechnie budynkiem Caritasu. Tu zażądano od niego wydania członków Armii Krajowej z IX Ośrodka (Chynów). Informacje te bezskutecznie usiłowano wydobyć przy pomocy bicia. Po miesiącu przewieziony został do obozu przejściowego w Rembertowie, mieszczącego się na terenie byłej fabryki „Pocisk”, w którym przetrzymywano jeńców niemieckich i żołnierzy Armii Krajowej z Lubelskiego. Stąd wysłano go do sowieckiego łagru w okolicach Swierdłowska. Podczas transportu i pobytu w łagrze doznał wielu cierpień spowodowanych głodem, nadmierną, wyczerpującą pracą w tajdze syberyjskiej (więźniowie zatrudnieni byli przy pozyskiwaniu drewna).

W listopadzie 1947 powrócił do Warki i po półrocznym urlopie zdrowotnym podjął pracę w miejscowej Szkole Podstawowej nr 1. W toku pracy ukończył studia na kierunku Wychowanie Fizyczne i Przysposobienie Obronne w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Krakowie. Po połączeniu szkoły podstawowej z Liceum Ogólnokształcącym pełnił funkcję zastępcy dyrektora (1954–1965). Po rozdzieleniu szkół do przejścia na emeryturę (1976) uczył przysposobienia wojskowego i wychowania fizycznego w Liceum Ogólnokształcącym w Warce.

Był wzorowym pedagogiem i nauczycielem. W pracy dał się poznać jako dobry organizator, dydaktyk i wychowawca. Starał się poznać warunki życia dzieci ze środowisk robotniczo-chłopskich, czynił starania, by szkoły, pracował, podnosiły swój status organizacyjny i dydaktyczny.

Drugą pasją jego życia, obok pracy nauczycielskiej, była działalność społeczna. Z domu rodzinnego wyniósł zdyscyplinowanie, pracowitość i pilność. Z zamiłowania był krajoznawcą i regionalistą. Był współorganizatorem i kustoszem muzeum regionalnego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego (PTTK) w Warce i przewodnikiem. W latach 1962–1976 pełnił funkcję prezesa Zarządu Oddziału PTTK. Był też wieloletnim członkiem władz Okręgu Mazowieckiego PTTK w Warszawie i Zarządu Wojewódzkiego w Radomiu, działaczem Ligi Obrony Kraju, Koła Oficerów Rezerwy. Przez kilka kadencji piastował mandat radnego Miejskiej Rady Narodowej. Od początku swojej działalności nauczycielskiej związany był ze Związkiem Nauczycielstwa Polskiego, pełnił różne funkcje w ognisku i Oddziale Powiatowym ZNP. Po przejściu na emeryturę aktywnie pracował w Okręgowej Sekcji Emerytów, był także członkiem Komisji Historycznej ZNP w Radomiu. Przez kilka lat pełnił funkcję prezesa Towarzystwa Miłośników Warki. Był też organizatorem lub współorganizatorem kilku sesji popularnonaukowych w Warce. Napisał i opublikował kilka przyczynków i materiałów do dziejów Warki, np.:

• Miejska Orkiestra Dęta (1910–1978) w życiu kulturalnym Warki („Wojewódzki Informator Kulturalny” (Radom) 1978, nr 7/8);
• Wydarzenia 1905–1907 na terenie byłego powiatu grójeckiego, („Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego” 1980, z. 1);
• Związki Piotra Wysockiego z Ziemią Warecką („Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego” 1980, z. 4);
• W hołdzie bohaterom powstania styczniowego 1863, [w:] Powstanie styczniowe na Zachodnim Mazowszu. Praca zbiorowa pod red. Anny Słoniowej (Warszawa 1987).

Władze Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej nie akceptowały jego konspiracyjnej przeszłości, nie powierzano mu stanowiska dyrektora szkoły, ale pełnił funkcję zastępcy. Nie sposób było nie docenić jego działalności społecznej. Wyróżniono go wieloma medalami i orderami. Przyznano mu: Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski, Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, Medal Komisji Edukacji Narodowej, dwukrotnie Odznakę Tysiąclecia Państwa Polskiego, Złotą Odznakę ZNP, Złotą Odznakę PTTK. Ponadto Miejska Rada Narodowa nadała mu godność Honorowego Obywatela miasta Warki (1981), a zarząd Oddziału PTTK Honorowego Członka Towarzystwa i Prezesa.

W lutym 1951 ożenił się z Cecylią Lewandowską, z którą miał syna Marka (ur. 1951).

Zmarł 15 kwietnia 1993, pochowany został na miejscowym cmentarzu parafialnym.

Bibliografia

• Leon Nawrocki, Gajewski Aleksander Dominik, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt siódmy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza – oddział w Grójcu, 1998, s. 29-33 – na podstawie źródeł:
• Centralne Archiwum Wojskowe: „Teczka osobowa”, sygn. 1570/75 879;
• „Materiały Komisji Historycznej Żołnierzy AK Ziemi Wareckiej - Twórcy armii podziemnej - Aleksander Gajewski” - maszynopis w posiadaniu brata, Ryszarda Gajewskiego;
• „Materiały Zarządu Oddziału PTTK w Warce”.