Fabryka Okuć Budowlanych braci Lubert w Warce

Fabryka Okuć Budowlanych Bracia Lubert i Odlewnia Metali. Spółka Akcyjna – zakład produkcyjny w Warce, zajmował się produkcją detali okuć budowlanych (klamki, klucze, skoble, zamki, zasuwy, zatrzaski, zawiasy itd.).

Historia

Według tradycji rodzinnej początek fabryce dał warsztat ślusarski założony w 1831 roku przez Luberta, podobno Francuza, byłego żołnierza napoleońskiego, który wracając z armią Napoleona spod Moskwy, wycieńczony fizycznie pozostał w Warce i tu ożenił się. Po jego śmierci warsztat prowadził syn, Wojciech (ur. 1830), następnie wnukowie, którzy rozbudowali warsztat i w 1891 roku przekształcili go w Fabrykę Okuć Budowlanych Bracia Lubert zatrudniającą 15 osób, a 8 lat później – 210 osób.

W czasie I wojny światowej Fabryka Okuć Budowlanych przeżywała kryzys. W międzywojniu rozwijała się dość dynamicznie. Rozbudowano dział produkcyjny i narzędziowy. W 1929 roku na krajowej wystawie w Poznaniu produkowane w fabryce okucia budowlane otrzymały Wielki Srebrny Medal oraz Państwowy Medal Brązowy. W tym samym roku (?) Fabryka Okuć Budowlanych stała się Spółką Akcyjną o kapitale zakładowym 500 000 zł podzielonych na 5 tysięcy akcji okazicielskich o nominalnej wartości 100 zł.

W 1932 Radę Nadzorczą tworzyli: Zygmunt Gregor, Joanna Wanda Lubert, Maria Lubert (zm. 1947), Władysław Lubert jr (1903–1940), Jan Jatymowicz (mąż Bronisławy Lubert); w 1938 – Jerzy Brusendorff, Joanna Wanda Lubert, Hanna Lubert (zm. 1985), Maria Lubert, Marian Lubert, Czesław Wróblewski.

Zarząd Spółki mieścił się w Warszawie przy ul. Złotej 34. Tworzyli go w 1932 Władysław Lubert, Józef Lubert, Julian Zamecznik; w 1934 – Władysław Lubert, Julian Zamecznik; w 1936 – Julian Zamecznik, Jerzy Lubert, inż. Władysław Lubert; w 1938 – Jerzy Lubert, Władysław Lubert, Janusz Lubert.

Przy ul. Złotej 34 w Warszawie znajdował się też Salon Wystawowy Fabryki Okuć Budowlanych oraz skład. W 1932 roku teren fabryczny w Warce przy ul. Franciszkańskiej zajmował 1829 m², w tym ciasne, stłoczone zabudowania fabryczne – 1172 m².

W połowie lat trzydziestych Zarząd podjął decyzję wybudowania nowoczesnej hali produkcyjnej oraz odlewni metali przy ul. Pułaskiego 15. W 1938 teren fabryczny zajmował 12 000 m², a zabudowania fabryczne 2200 m². 16 kwietnia 1939 Lubertowie zorganizowali poświęcenie hali o powierzchni 3000 m². Znajdowała się ona na terenie o powierzchni 3,88 ha poprzecinanym ulicami i zieleńcami.

Wraz z rozbudową Fabryki Okuć Budowlanych zwiększała się liczba zatrudnionych: w 1922 pracowało 90 osób, w 1932 – 194, w 1934 – 152 robotników; 3 pracowników technicznych i 10 urzędników, w 1936 – odpowiednio: 240, 3 i 12, w 1938 – 538, 4 i 14.

Z Katalogów Fabryki Okuć Budowlanych i Odlewni Metali wynika, że produkowano w niej 100 różnego rodzaju detali okuć budowlanych (klamki, klucze, skoble, zamki, zasuwy, zatrzaski, zawiasy itd.). Znajdowały one nabywców w kraju i poza granicami. W latach trzydziestych, aby przeciwdziałać nieudolnym naśladownictwom, produkowane okucia oznaczano znakiem fabrycznym. Wiele z tych artykułów produkowano na podstawie fabrycznego patentu. W roku 1930 sprzedaż osiągnęła 1 368 404,01 zł, w 1934 – 852 476,96 zł, w 1936 – 1 250 000,00 zł, w 1938 – 1 650 000 zł. Zysk w 1932 roku wyniósł 40 151,35 zł, w 1935 dywidenda wynosiła 11%, w 1936 – 13%. W międzywojniu w fabryce działał Związek Zawodowy Metalowców „Praca Polska”, niektórzy robotnicy byli członkami partii politycznych m.in. Polskiej Partii Socjalistycznej oraz nielegalnej Komunistycznej Partii Polski.

Rozwój fabryki odbywał się nie bez wstrząsów społecznych, bez strajków organizowanych przez robotników w celu wymuszenia poprawy warunków pracy (np. urlopów), podwyższenia płac. Pierwszy większy zorganizowany został w 1926 r., załamał się wskutek represji, m.in. aresztowania przywódcy. 2 stycznia 1934 w związku z redukcją zatrudnienia ciężko raniono inż. Ziepulta („Echo Grójeckie” 1934, nr 2, s. 10). W końcu stycznia 1935 Fabryka Bracia Lubert wymówiła pracę wszystkim robotnikom w celu wprowadzenia nowych warunków. W wyniku strajku do 20 lutego przyjęto 170 robotników, a w marcu - wszystkich. W 1936 roku odbył się strajk okupacyjny, który po trzech dniach załamał się. 8 lutego 1937 roku dla uzyskania podwyżki plac robotniczy Związek Zawodowy Metalowców „Praca Polska” zorganizował kolejny jednodniowy strajk okupacyjny; który zakończył się częściowym zwycięstwem (podwyżką płac dla najmniej zarabiających). 22 marca 1937 po odrzuceniu przez Zarząd Fabryki żądania podwyżki o 18-20% przeprowadzono kolejny strajk; trwał on do 12 kwietnia.

Podczas okupacji niemieckiej fabryka nadal była czynna. Aby ułatwić sobie zaopatrywanie się m.in. w produkty przydziałowe pracownicy założyli Spółdzielnię Spożywców „Rozwój”. Znaczna część pracowników należała do konspiracyjnej Armii Krajowej, nieliczni do Związku Walki Wyzwoleńczej (później wszedł w skład Polskiej Partii Robotniczej). W fabryce najpewniejsi członkowie Armii Krajowej, na nocnej zmianie, naprawiali broń, wykonali dwa miotacze ognia, a w 1944 roku uruchomili produkcję próbnej serii angielskiego pistoletu automatycznego „Sten”. Wszystko to działo się za zgodą dyrektora. Fabryką kierowali wówczas Jerzy Lubert jako dyrektor naczelny, mec. Wacław Lubert jako dyrektor administracyjny i Janusz Lubert jako główny inżynier. Spektakularnym osiągnięciem dyrektora, a zarazem przewodniczącego Rady Głównej Opiekuńczej w Warce było przyjęcie przez miasto około 100 rodzin wysiedlonych z Pomorza, które w 1941 odmówiły podpisania volkslisty. Większość z nich znalazła zatrudnienie w Fabryce Okuć Budowlanych. W 1942 roku Jerzy Lubert zapewnił mieszkanie i zatrudnił inż. Jana Stefańskiego, geodetę, który opracował plan rozwoju miasta po zakończeniu wojny.

W związku z działaniami na przyczółku warecko-magnuszewskim, ludność Warki została wysiedlona. Z inicjatywy dyrektora Jerzego Luberta część młodych robotników pozostała w fabryce pod pozorem przygotowania maszyn i wywiezienia ich do Niemiec. W ten sposób ocalili oni halę produkcyjną, a wywożone maszyny skierowali wagonami kolejowymi przez Radom do Piotrkowa Trybunalskiego (ok. 10 października 1944).

16 stycznia 1945 r. Warka została wyzwolona spod okupacji niemieckiej. W wyniku realizacji ustawy z 3 stycznia 1946 r. Fabrykę Okuć Budowlanych upaństwowiono i przeorganizowano w Fabrykę Obrabiarek i Narzędzi „Warka”, Dawniej Bracia Lubert. Pod Przymusowym Zarządem Państwowym. Uruchomiona została 22 listopada 1946. Pierwszym jej dyrektorem został Jerzy Lubert. W 1948 przesunięto go na stanowisko doradcy technicznego, a po paru miesiącach, na podstawie fałszywego oskarżenia, został zatrzymany i osadzony w areszcie, skąd po śledztwie z braku winy wypuszczono go na wolność. W 1948 zakład zmienił nazwę na Fabryka Urządzeń Mechanicznych.

Fabryka Okuć Budowlanych była największym zakładem pracy w ówczesnym powiecie grójeckim, spełniała ważną rolę w życiu mieszkańców Warki i okolicznych wsi, którym dawała zarobek, a więc możliwość egzystencji, a w czasie okupacji chroniła ich przed wywiezieniem do Niemiec na przymusowe roboty. Niektórzy pracujący w niej robotnicy wybudowali sobie domki na osiedlu zwanym Ostrówek.

Bibliografia

• Zofia Romanowska, Fabryka Okuć Budowlanych Bracia Lubert i Odlewnia Metali. Spółka Akcyjna, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt szósty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1997, s. 15-18 – na podstawie źródeł:
• Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce, „Kronika miasta Warki”, opr. Wiktor Krawczyk, s. 41, 59;
• Józef Podkowiński, Józef Ruszkowski, „Rodzina Lubertów w Warce 1812-1944” (maszynopis);
• „Rocznik Polskiego Przemysłu i Handlu” 1932, poz. 758; 1934, poz. 1780; 1936, poz. 2039; 1938, poz. 2374;
• Katalog Fabryki Okuć Budowlanych i Odlewni Metali, Bracia Lubert. Spółka (co najmniej 5 wydań nieopatrzonych miejscem i rokiem wydania), tamże, s. 91;
• Izabela Klarner, Warka w okresie dwudziestolecia międzywojennego, [w:] Dzieje Warki 1321-1971. Studia i materiały. Praca zbiorowa, Warszawa 1975, s. 84-85, 88;
• Leon Nawrocki, Ruch oporu w powiecie grójeckim w latach okupacji hitlerowskiej ze szczególnym uwzględnieniem Warki, [w:] Dzieje Warki 1321-1971. Studia i materiały. Praca zbiorowa, Warszawa 1975, s. 91;
• Janina Borkowska, Warka i okolice w latach 1944-1950, [w:] Dzieje Warki 1321-1971. Studia i materiały. Praca zbiorowa, Warszawa 1975, s. 140-141.