Grójec

Grójec – miasto w Polsce położone w województwie mazowieckim, siedziba powiatu grójeckiego oraz miejsko-wiejskiej gminy Grójec.

Przez miasto przepływa Molnica, będąca dopływem rzeki Kraski.

Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. Grójec liczył 16 758 mieszkańców.

Historia

Prehistoria

● Więcej w osobnym artykule: Prehistoria Grójca.

Grójec jest uznawany za jedną z najstarszych osad na południowym Mazowszu. Potwierdzenie starożytności miasta poświadczają stanowiska archeologiczne umiejscowione w Grójcu i najbliższych okolicach. Wydobyto stąd materiał świadczący o istnieniu w tym właśnie miejscu ciągłości osadniczej od młodszej epoki kamienia. Stanowiska z epoki brązu (1450-550 r. p.n.e.) i wczesnej epoki żelaza (650-400 r. p.n.e.) są już dość liczne.

Średniowiecze

W XI i XII w. istniał w dzisiejszym Grójcu gród kasztelański, który znajdował się na miejscu dzisiejszego kościoła farnego. Jego poprzednikiem był prawdopodobnie gród znajdujący się w Woli Worowskiej.

Miasto wzmiankowane po raz pierwszy w 1234 r. jako Groze w dokumencie księcia mazowieckiego Konrada I, wystawionym w podradomskim Skrzynnie, przy okazji utworzenia tamże nowego okręgu administracyjnego. Wywodzi swą nazwę od staropolskiego wyrazu grodziec oznaczającego ‘zamek, gród, miasteczko’.

Wzniesiono wówczas na wzgórzu grodowym drewniany kościół i wówczas osada stała się jednym z największym ośrodków władzy książęcej na południowym Mazowszu. Od połowy XI wieku był kasztelanią (siedzibą kasztelana), która obejmowała początkowo całe południowo-wschodnie Mazowsze. W XII wieku mieściła się tu również siedziba archidiakonatu mazowieckiego (w diecezji poznańskiej). Pierwszym proboszczem nowej parafii był niejaki Przedpełk (1241 r.). Dodać należy, że dokumenty z roku 1234 poświadczają bytność w kasztelańskim Grójcu samego księcia Konrada I, który przybył tu na spotkanie z prepozytem kościoła kolegiackiego, wspomnianym wyżej Przedpełkiem (Pulko). Niestety nie wiadomo pod jakim wezwaniem znajdował się wówczas grójecki kościół.

W roku 1257 zanotowano również przybycie do Grójca samego księcia Siemowita i to w drugi dzień po świętach Bożego Narodzenia. Powiązania księcia z tą miejscowością sięgają pierwszych lat jego panowania, kiedy to w roku 1249 towarzyszem jego wypraw i podróży był niejaki Racław, kanonik z Grójca. W pocztach książęcych bardzo często towarzyszyli duchowni z kolegiaty grójeckiej, formujący bezpośrednio intelektualne środowisko książęce. Wspomniany pobyt księcia w Grójcu miał zapewne charakter dorywczy, związany ze sprawowaniem władzy, choć właśnie pobyt władcy tu i to w okresie Świąt Bożego Narodzenia świadczyć może o istnieniu w Grójcu odpowiednich pomieszczeń mieszkalnych godnych księcia, choć przecież owa niewielka odległość od Czerska (około czterech godzin jazdy konnej) nie wyklucza również i tej możliwości, że święta te spędził książę w stołecznym grodzie dzielnicy południowej.

Siedziba archidiakonatu i kasztelana została przeniesiona w 1245 r. z Grójca do niedalekiego Czerska, co było wynikiem od dawna planowanej akcji, z uwagi na szybki wzrost znaczenia tego drugiego, jako że w roku 1225 (po zjeździe książąt) przeniesiono tam do nowo konsekrowanego kościoła w Czersku aż trzy prebendy grójeckie. Prawdopodobną przyczyną przeniesienia ośrodka władzy z Grójca do Czerska było umiejscowienie tam przeprawy wiślanej na wspomnianym trakcie handlowym Ruś-Pomorze i konieczność ufortyfikowania tej rubieży przed częstymi najazdami Prusów i Litwinów.

Decyzja ta przyniosła niewielkie zmiany w życiu osady, bowiem nadal skupiało się tu życie handlowe regionu. Grójec położony był przecież na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych wiodących: do Krakowa, który biegł przez: Lewiczyn, Goszczyn, Przybyszew, Białobrzegi (być może Promnę), Siekluki i Radom, oraz z Rusi na Pomorze. Droga do Czerska była właśnie fragmentem owego traktu, biegła przez Żyrów, Drwalew i Staniszewice.

Z czasem władzę nad osadą przejął bezpośrednio książę, wspomniany już Konrad I (sprawca sprowadzenia w roku 1226 Krzyżaków), władca rozsądny i zapobiegliwy, który na należącej do niego ziemi osadził wolnych osadników nadając im różnorodne ulgi. Tego typu ustępstwa były przywilejami. Pierwszym przywilejem była lokalizacja tu wsi na prawie niemieckim, co nastąpiło na przełomie XIII i XIV wieku.

Miejscowość mimo swojego znaczenia w regionie otrzymała prawa miejskie dopiero w 1419 r. z nadania księcia mazowieckiego Janusza I Starszego. Była to jedna z ostatnich lokacji na tym terenie, sąsiednia Mogielnica była już miastem od prawie stu lat.

XVI-XVIII wiek

Miasto rozwijało się w XV–XVI w. dzięki przywilejom książąt mazowieckich i królów polskich.

Miasto uzyskało w 1526 r. statut miasta powiatowego.

W 1564 r. Grójec, będący starostwem niegrodowym, miał ok. 200 domów i 1000 mieszkańców.

Na przełomie XVI i XVII w. słynął z produkcji piwa (popularnego w Warszawie) i strun do lutni oraz z kilku murowanych budynków, zwłaszcza z murowanego kościoła pw. św. Mikołaja Biskupa.

Miasto było zniszczone w 1656 r. podczas potopu szwedzkiego. W Grójcu zostało wówczas tylko 16 domów, a z 40 ogrodów uprawiano zaledwie 15. "Ratusz, łaźnia, postrzygalnia i waga – to wszystko przez nieprzyjaciela zniszczało." Brakowało młyna, zniknęli piwowarzy. "Jeden tylko mieszczanin ma kocieł swój, w którym czasem piwo warzy."

Odbudowa ze zniszczeń postępowała powoli; drzewiany Grójec zresztą często się palił. W 1. ćw. XVIII w. jeden ze starostów, aby ożywić gospodarkę miasteczka, wystarał się o przywilej na przeniesienie targu z soboty na niedzielę. Niedzielny targ przyczynił się do obniżenia frekwencji na nabożeństwach w Lewiczynie, co wywołało ostrą reakcję ks. Jana Stanisława Kostki Wujkowskiego, dziekana grójeckiego.

W 1765 r. miasto miało tylko 34 domy i kilka lepianek. Wiek XVIII zakończyło z 78 domami i ok. 450 mieszkańcami.

1795-1914

● Więcej w osobnym artykule: Grójec pod zaborami.

W wyniku III rozbioru Rzeczypospolitej, w 1795 r. Grójec znalazł się w zaborze pruskim jako ośrodek powiatu czerskiego w prowincji Prusy Południowe. U progu nowych rządów w mieście stało 78 domów (1797). W 1807 r. wszedł w skład Księstwa Warszawskiego (departament warszawski), a osiem lat później — Królestwa Polskiego (województwo mazowieckie, a potem gubernia warszawska).

Wskaźniki demograficzne miasta na początku XIX wieku zdecydowanie się poprawiły: Grójec liczył 1037 mieszkańców w 1808 r. i 1685 w 1827 r. Było to spowodowane przyrostem liczby ludności żydowskiej i stacjonowaniem oddziałów wojskowych. Przeprowadzenie bitych traktów przyczyniło się do ożywienia handlu zbożem.

● Więcej w osobnym artykule: Żydzi w Grójcu.

W 1829 r. gród Skargi nie wyglądał zbyt imponująco. Owszem, w centrum był rynek z ratuszem, ale tylko ok. 20 ulic – ciasnych (Wąska), krótkich (Przechód) i niebrukowanych (Piaskowa, Iłowa). Przeważały nazwy kierunkowe: Warecka, Kielecka, Radomska, Krakowska, Warszawska, Wilczogórska. Do lokalnej historii odnosiły się jedynie nazwy dzielnic: Starostwo i Skargowo vel Skargowszczyzna. Do tradycji kościelnych nawiązywały: Kościelna, Farna i Poświętne; na cmentarz katolicki prowadziła Żałobna. O obecności artylerzystów świadczyła Wojskowa, zaś o rustykalnym charakterze miasta – Stodolna. Ówczesna Warecka w zasadzie pokrywała się z obecną Krótką i dochodziła do dzisiejszej ul. Piłsudskiego (wtedy: Gościniec Warecki). Dookoła rozpościerały się ogrody, place i kliny (miejskie, plebańskie, starościńskie, stodolne, wojskowe).

W 1862 r. Grójec miał 2825 mieszkańców, w tym 768 katolików i aż 2048 starozakonnych. Domów drewnianych było 110, murowanych jedynie 16. Symbolem miasta był ratusz, zbudowany według miejscowej tradycji w latach zaboru pruskiego, zaś zdaniem historyków sztuki na początku lat 20. XIX w. według projektu Hilarego Szpilowskiego. Grójec posiadał wówczas: areszt detencyjny, jatki rzeźnicze i piekarskie, szopę na narzędzia ogniowe, rzeźnię, piętrowy spichrz (prywatny), dwa młyny, wiatraki, cegielnię, szpital, aptekę, dwie szkółki elementarne (męską i żeńską), sąd okręgowy, stację pocztową, koszary wojskowe.

W 1867 r. Grójec został siedzibą powiatu, utworzonego przez władze carskie. Z tego właśnie roku pochodzi rycina zamieszczona w „Tygodniku Ilustrowanym”. W 2012 r. na ścianie kamienicy gminnej, przy skrzyżowaniu ul. Piłsudskiego i Armii Krajowej, skopiował ją Sebastian Krawczak, artysta ze Stowarzyszenia Plastyków Ziemi Grójeckiej. Widzimy żydowsko-polskie miasteczko – miejsce jarmarków zbożowych i targów.

W 1872 r. powołano Towarzystwo Zaliczkowo-Wkładowe. Ok. 1880 r. zbudowano więzienie – reprezentacyjny, higieniczny gmach przy wjeździe do miasta – oraz przytułek pełniący również funkcję resursy obywatelskiej.

Władysław Reymont, pielgrzymujący w 1894 r. do Częstochowy przez Grójec, zauważył: Bardzo przyzwoite miasto powiatowe. Ma tylko bruki tak spiczaste, że ledwie iść mogłem. Cukiernię znalazłem, ale nie było w niej herbaty. Stojący na wzgórzu kościół wydał mu się bardzo mały.

W następnych latach wciąż wzrastała liczba ludności i w 1914 r. doszła do 7500 mieszkańców. Wtedy doprowadzono do Grójca kolej wąskotorową z Warszawy.

I wojna światowa

● Więcej w osobnym artykule: Grójec w czasie I wojny światowej.

W latach okupacji niemieckiej 1915–1918 burmistrz Grójca i radni wzięli się do szeroko pojętych generalnych porządków. Zamówiono blaszane tablice z nazwami ulic oraz numerami domów. Staro-Warszawską przemianowano na Szpitalną, Włodarszczyznę na Ogrodową, ulicę bez nazwy na Worowską. Wymierzono – wiodącą do stacji kolejki wąskotorowej – Drogę Laskową, czyli dzisiejszą Laskową. Dużego znaczenia nabrała także druga ulica prowadząca do stacji kolejki – Warecka (dawny Gościniec Warecki), której bruk – w związku z dużym ruchem ulicznym – należało ciągle poprawiać. Ulicę Wojskową przemianowano na Piotra Skargi.

W 1917 r., na fali ogólnonarodowego entuzjazmu wywołanego obchodami setnej rocznicy śmierci „naczelnika w sukmanie”, nowo założony park miejski ochrzczono imieniem Tadeusza Kościuszki. Kontynuowano – zaczętą jeszcze za rosyjskich rządów – budowę domu ludowego.

1918-1939

● Więcej w osobnym artykule: Grójec w okresie dwudziestolecia międzywojennego.

U progu niepodległości Grójec liczył 9780 mieszkańców, w tym 5555 Żydów, chlubiących się drewnianą synagogą przy Bożniczej oraz siedzibą kahału przy ul. Lewiczyńskiej.

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, Grójec pełnił rolę miasta powiatowego w województwie warszawskim.

W 1919 r. ukazała się pierwsza monografia Grójca autorstwa Wacława Skarbimira Laskowskiego.

Miasto nadal rozwijało się głównie w kierunku stacji – wzdłuż Wareckiej. W międzywojniu najpierw zbudowano tam gmach Starostwa Powiatowego, następnie zaś Publiczną Szkołę Powszechną nr 1 im. Pierwszego Prezydenta Rzeczypospolitej Gabriela Narutowicza. Na początku lat 30. wytyczono dzielnicę dla średniozamożnej ludności: ul. Środkowa, Graniczna i Dolna oraz ulicę bez nazwy, czyli Polną.

W dniu 3 listopada 1928 r., tuż przed 10. rocznicą odzyskania niepodległości, Rada Miejska jednomyślnie uchwaliła przemianowanie Wareckiej na Marszałka Piłsudskiego, jednocześnie Komendantowi nadano tytuł Honorowego Obywatela Grójca. W 1937 r. nowo otwartej ulicy (dawniej Droga Wiatraczna bądź Dróżka Wiatraczna) nadano nazwę Polskiej Organizacji Wojskowej.

II wojna światowa

● Więcej w osobnym artykule: Grójec w czasie II wojny światowej.

W 1939 r. Grójec miał ok. 10 500 mieszkańców i ok. 30 ulic.

W październiku 1939 r. został włączony przez Niemców do dystryktu warszawskiego Generalnego Gubernatorstwa. Grójeckie było terenem działania licznych oddziałów partyzantów walczących z okupantem.

Podczas II wojny światowej hitlerowcy wymordowali prawie wszystkich miejscowych Żydów. W roli gospodarzy miasta wyasfaltowali ulice Skargi i Piłsudskiego (Pilsudsky Strasse), zbudowali basen koło budynku starostwa i fontanny na rynku.

Po 1945 roku

● Więcej w osobnym artykule: Grójec w czasach PRL-u.

Grójec został wyzwolony 15 stycznia 1945 r. (na pamiątkę tego faktu Warszawską przemianowano na 15 Stycznia). W okresie pojałtańskiej Polski postępował rozwój cywilizacyjny i gospodarczy, przybywało mieszkańców, domów i ulic. Nie dało się uniknąć zmian mających symbolizować „postępowe” przemiany społeczno-polityczne, wszechobecną ideologię oraz obowiązującą wykładnię dziejów. Zamiast Marszałka Piłsudskiego – Związek Walki Młodych, zamiast Polskiej Organizacji Wojskowej – Świerczewskiego, zamiast Rynku – najpierw Plac Stalina, potem Plac Wolności. Laskową przemianowano na Dwudziestolecia, Radomską na Aleję Niepodległości. Manifest PKWN z 22 lipca 1944 r. uczczono ulicą 22 Lipca.

Do większych inwestycji z lat Polski Ludowej należą: budowa stadionu, nowego szpitala i gmachu szkoły podstawowej, tzw. dwójki. Większość rozrastającego się miasta skanalizowano i zwodociągowano. W połowie lat 70. pod budownictwo jednorodzinne przekazano teren położony w obrębie Al. Niepodległości i ul. Lewiczyńskiej. Wybierając patronów nowych ulic, sięgnięto m.in. do etosu II wojny światowej: Gwardzistów, Armii Ludowej, Batalionów Chłopskich. Władze jako patrona ulicy nie zaakceptowały Armii Krajowej, choć podobno przemycono nazwę w zawoalowanej formie: Walecznych. Patronem nowej ulicy domów jednorodzinnych ustanowiono żołnierza Gwardii Ludowej rodem z niedalekiego Uleńca, Władysława Pietrusiaka (1909–1944), który przez rok uczęszczał do grójeckiego gimnazjum.

Od lat 60. XX wieku corocznie w Grójcu organizowane jest Święto Kwitnących Jabłoni (wcześniej - od 1959 roku - święto było obchodzone w różnych miejscowościach).

W 1975 r. miasto weszło w obręb województwa radomskiego.

W 1990 r. ulicę Związku Walki Młodych przemianowano na Józefa Piłsudskiego, a 22 Lipca na Jana Pawła II. 24 kwietnia „Gazeta Grójecka” informowała: Nie ma już ulicy Związku Walki Młodych – jest Józefa Piłsudskiego. W kolejce do zmiany czekają: Armii Ludowej, Gwardzistów, Świerczewskiego, 22 Lipca, Dwudziestolecia, Trzydziestolecia, Czterdziestolecia, … i starczy!. Uwadze redakcji umknęła uchwała o przemianowaniu 22 Lipca na Jana Pawła II. Jeszcze w 1990 r. 15 Stycznia przemianowano na Armii Krajowej, zaś Świerczewskiego na POW. Potem Dwudziestolecia przemianowano na Laskową, Pietrusiaka na Bankową. Wśród nowych ulic przybyły: Józefa Wybickiego i Strażacka.

Po kolejnej reformie samorządowo-administracyjnej w 1999 r. Grójec jest siedzibą władz powiatu grójeckiego, należącego do województwa mazowieckiego.

Postacie związane z Grójcem

• Piotr Skarga herbu Pawęża, SJ, inna forma nazwiska: Piotr Powęski, mylnie: Pawęski (1536-1612) – polski jezuita, teolog, pisarz i kaznodzieja, czołowy polski przedstawiciel kontrreformacji, kaznodzieja nadworny Zygmunta III Wazy, rektor Kolegium Jezuitów w Wilnie, pierwszy rektor Uniwersytetu Wileńskiego. Sługa Boży, proboszcz kapituły katedralnej lwowskiej w 1564 roku, kanclerz kapituły katedralnej lwowskiej. Autor Żywotów świętych i Kazań sejmowych.