Deportacje Grójecczan do Związku Radzieckiego

Deportacje Grójecczan do Związku Radzieckiego – po wypędzeniu Niemców z Grójeckiego (15 stycznia 1945), NKWD (Narodnyj Komisariat Wnutriennych Dieł, pol. Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych) przystąpił do aresztowania byłych volksdeutschów, kolaborantów, funkcjonariuszy policji polskiej („granatowej”) oraz „elementów niepewnych, wrogich klasowo i politycznie”, tzn. organizatorów i przywódców okupacyjnych, niepodległościowych ugrupowań polityczno-wojskowych, głównie członków Armii Krajowej. Przewożeni oni byli do obozów przejściowych np. w Rembertowie, Przyłęku koło Ryk, a stąd do obozów pracy w Związku Radzieckim.

Aresztowania dokonano na mocy (niepoprzedzonego układem politycznym) porozumienia między Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego, a wodzem naczelnym ZSRR. Podpisane ono zostało 26 lipca 1944 w Moskwie przez Edwarda Osóbkę Morawskiego i Wiaczesława Mołotowa, Komisarza Spraw Zagranicznych ZSRR. Porozumienie to opublikowane zostało w piśmie „Wolna Polska” (1944, nr 28: 3 sierpnia). W Polsce do 1954 r. nie było znane. Artykuł 7 stwierdzał, że przestępstwa popełnione przeciw wojskom radzieckim w strefie operacyjnej na terenie polskim podlegają jurysdykcji ich wodza naczelnego. Na podstawie tego artykułu NKWD aresztowało i wywoziło w głąb ZSRR ujawnionych w czasie walk żołnierzy Armii Krajowej (akcja „Burza”) oraz działaczy cywilnych i wojskowych, właścicieli majątków przeznaczonych do parcelacji, sędziów i prokuratorów.

Jak dotąd nie została sporządzona lista wywiezionych z Grójeckiego. Ze wstępnych, a więc niepełnych ustaleń wynika, że aresztowano i wywieziono do ZSRR:

• z Bądkowa Kolonii (gmina Goszczyn):
  • Jana Kwapisza,
  • Stanisława Wrzoska, byłego wójta gminy Goszczyn;

• z Falencina:
  • nauczyciela Adamca;

• z Goszczyna:
  • Józefa Orzechowskiego (1885–1970), bogatego gospodarza, byłego posła na Sejm (wybrany w 1919);
  • Józefa Paciorkowskiego;
  • młynarza, Stanisława Podsiadło;
  • Władysława Saara, nauczyciela szkoły powszechnej;
  • Dariusza Saara - syna Władysława, podczas okupacji tłumacza u Niemców;
  • robotnika Wolickiego, członka Armii Krajowej.

Na skutek uprzedzenia, aresztowania uniknęli członkowie Armii Krajowej: Władysław Bedyński i Stanisław Skoczek. Wszyscy aresztowani z Bądkowa i Goszczyna wywiezieni zostali do obozu przejściowego w Przyłęku koło Ryk.

• z Grójca:
  • Zbigniewa Tadeusza Hanke (1905–1945), członka Armii Krajowej, przewodniczącego Cywilnego Sądu Specjalnego przy Komendzie Obwodu Grójec–„Głuszec”, powiatowego Delegata Rządu RP na Kraj. Aresztowany został 17 stycznia 1945, wywieziony do obozu przejściowego w Przyłęku koło Ryk, a potem zwolniony na skutek interwencji kolegów - prawników. 1 grudnia 1945 Urząd Bezpieczeństwa ponownie go aresztował i razem z trzema innymi członkami skrycie zastrzelił na polach, na styku wsi Budki Petrykowskie i Nosy-Poniatki;
  • Staniszewskiego (1888–1952), byłego naczelnika Straży Pożarnej (1934–1941) oraz sekretarza magistratu;
  • Ignacego Krawczykowskiego, syna Jana, pracownika ewidencji ludności w magistracie. Według niektórych ustnych informacji wywieziono go za udział w walce z bolszewikami stronie białogwardzistów). Żona jego była Ukrainką;

• z Jasieńca:
  • Henryka Jarnatowskiego (1892–1945), byłego oficera pruskiego w I wojnie światowej, uczestnika bitwy pod Werdun i powstania wielkopolskiego, majora [?] Wojska Polskiego, potem właściciela majątku Jasieniec. Osadzony został w obozie przejściowym w Rembertowie i tu zaraz po rozbiciu przez żołnierzy Armii Krajowej (20/21 maja 1945) i ucieczce z obozu został schwytany i zakatowany przez NKWD;

• z Miedzechowa Nowego:
  • Jana Tadeusza Sieradzana (ur. 4 lipca 1919), syna Grzegorza i Emilii z Pacholczaków, członka Armii Krajowej, ps. „Marks”. Aresztowany został 15 marca, bity w Urzędu Bezpieczeństwa w Grójcu nie wydał nikogo. Po rozbiciu obozu przejściowego w Rembertowie przez oddziały Armii Krajowej, krótko ukrywał się w Warszawie pod nazwiskiem Marian Przybylski. Potem wrócił do Miedzechowa, tu dalej ukrywał się, a następnie nie skorzystał z amnestii ogłoszonej w Ustawie z 22 lutego 1946;

• z Ryszek:
  • Adama Kostaniaka (1920–1964), członka Armii Krajowej, ps. „Szczur”;

• z Tarczyna:
  • majora Edwarda Ziółkowskiego (1902–1982), komendanta II Ośrodka ZWZ/AK w Tarczynie (do jesieni 1943), później zastępcę Komendanta Obwodu AK Skierniewice;

• z Warki:
  • Aleksandra Gajewskiego (1910–1993). Aresztowano go 24 lutego 1945 w Pieczyskach k. Warki, wywieziono do obozu w Rembertowie a stąd w okolice Świerdłowska.

Wszyscy wywiezieni pracowali w nieludzkich warunkach, głównie przy wyrębie lasów. Do kraju powrócili w grudniu 1948 prawie wszyscy, nie powrócił Ignacy Krawczykowski.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Deportacje Grójecczan do Związku Radzieckiego, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt ósmy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1999, s. 20-22 – na podstawie źródeł:
• Henryk Ogonowski, Kronika gminy Goszczyn (Maszynopis), cz 2, s. 33, 36-37, 39-40, 51, 59, 71, 80; Maszynopis w posiadaniu żony. Tu o aresztowaniach w Goszczynie;
• Materiały Komisji Historycznej Armii Krajowej ziemi wareckiej - Twórcy armii podziemnej - Maszynopis w posiadaniu Ryszarda Gajewskiego. Tu o Aleksandrze Gajewskim;
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec – „Głuszec”, Warszawa 1993, s. 235.