Chedery

Chedery – tradycyjne, elementarne żydowskie szkoły religijne dla chłopców. Nazwa pochodzi od hebrajskiego słowa cheder – „izba”, „sala”, „pokój”. Mieściły się one zazwyczaj w mieszkaniu nauczyciela (mełameda). Do szkoły chodzili chłopcy od lat 3 do 13, podzieleni na grupy wiekowe: 3-5, 6-7, 8-13. W tradycyjnych chederach uczono alfabetu hebrajskiego, pamięciowego opanowania tekstów modlitw, recytowania Tory, czyli pięcioksiągu Mojżesza, poznawano i tłumaczono na jidysz Talmud, zawierający całokształt wiedzy oraz zbiór dogmatów i przepisów postępowania. Uczono w nich więc wyłącznie przedmiotów religijnych. Naukę prowadzono w systemie pamięciowym, a dyscyplinę najczęściej utrzymywano przy pomocy kary chłosty.

Chedery na terenie powiatu grójeckiego

W Grójeckiem Żydzi w większej liczbie zaczęli się osiedlać podczas zaboru pruskiego (1795–1809) i odtąd zaczął się rozwój chederów. Z Akt Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji wiemy, że w 1820 r. w Górze Kalwarii istniała szkoła żydowska przy ul. Pijarskiej 39. J. T. Lubomirski ustalił, że w Grójcu placówka taka istniała w 1821. Ze spisu sporządzonego w grudniu 1917 r. wynika, że do szkół z języka jidysz w Grójeckiem uczęszczało 72 dzieci.

W roku 1921 w powiecie grójeckim mieszkało 106 511 osób, w tym 16 379 (12,9%) Żydów. Ze sprawozdania Rady Szkolnej Powiatowej za rok II i III działalności, tzn. od 1 lipca 1919 do 30 czerwca 1921 wynika, że wówczas w Grójeckiem funkcjonowało 47 chederów: w Błędowie – 3, Goszczynie – 2, Górze Kalwarii – 4, Grójcu – 15, Mogielnicy – 11, Tarczynie – 5, Warce – 7. Nie ma pewności czy w sprawozdaniu zamieszczono ścisłe, pełne dane. Rejestracja chederów zawsze natrafiała na bierny opór żydowskiej społeczności ortodoksyjnej. Mełamedzi nie zawsze byli skłonni zarejestrować swoją działalność, którą zazwyczaj prowadzili we własnych mieszkaniach. Na razie nie wiemy czy te zarejestrowane w latach 1919–1921 miały charakter tradycyjny, czy zreformowany. Z dokumentów gminy Mogielnica wynika, że w mieście tym znajdowały się one przy ul. Rynek (4), Dziarnowskiej (2), Krzyżowej, plac Dół. Mieściły się w wynajętych, nędznych, drewnianych ruderach, nie były poddane nadzorowi. Część dzieci uczęszczała do polskich szkół publicznych, rzadziej do szkół zorganizowanych przez żydowskie stowarzyszenia oświatowo-kulturalne. Dotychczas wiemy o istnieniu kilku takich placówek: Żydowskiej Siedmioklasowej Szkole Powszechnej „Tarbut” w Mogielnicy, Szkole Ortodoksyjnej Żydowskiej „Bejs Jakow” w Mogielnicy oraz w Grójcu: Żydowskiej Szkole Religijnej Bejs-Jakow i Publicznej Szkole Powszechnej nr 2. Ile chederów funkcjonowało w latach 1922–1939 na razie nie udało się ustalić.

W międzywojniu tradycyjny cheder w zasadzie zaniknął, zastąpiono go zreformowanym, tzn. takim, w którym stosując się do wytycznych Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, uczono też przedmiotów świeckich takich jak np. język polski, arytmetyka. Po roku 1918 władze odrodzonej Rzeczypospolitej, na wniosek powstałej w roku 1916 żydowskiej partii politycznej Związek Izraela (Agudas Isroel), dopuściły możliwość uznania uczęszczania do zreformowanego chederu jako równoznaczny ze spełnianiem obowiązku szkolnego. W 1935 roku warunki zaostrzono. Absolwenci chederów i talmud-tor mogli kontynuować naukę w jesziwach, tzn. w swego rodzaju seminariach talmudycznych oraz w bet hami-draszach (domach nauki, w których studiowali dorośli), kształcących rabinów (duchownych), sędziów religijnych, nauczycieli religii. Działalność ich długo nie była rejestrowana, dlatego nie sposób dziś odtworzyć wczesnych dziejów szkolnictwa żydowskiego.

Chedery spełniały fundamentalną rolę w utrzymaniu tradycyjnej kultury żydowskiej, zapewnieniu trwania narodowości znajdującej się w diasporze. Dzięki nim w społeczności żydowskiej praktycznie rzecz biorąc, nie było analfabetów wśród mężczyzn.

Bibliografia

• Wanda Szeląg, Chedery, [w:] Żydzi w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2007, s. 20-21 – na podstawie źródeł:

• Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy – oddział Grodzisk Mazowiecki: Akta miasta Góry Kalwarii sygn. I, Sprawozdanie Rady Szkolnej Powiatowej za rok II i III (od 1 lipca 1919 do 30 czerwca 1921); „Akta Magistratu Miasta Mogielnicy”, zespół „O szkołach”, sygn. 223, s. 8; 321, s. 25;
• J. T. Lubomirski, Najdawniejsze księgi Ziemi Czerskiej ..., Warszawa 1879, s. LIII;
• Józef Kruk, Władysław Kraska, Żydzi w Górze Kalwarii, „Towarzystwo Miłośników Góry Kalwarii i Czerska. Komunikat” R. III: 1990, nr 7 (20), s. 1-7;
• Marta Pawlina-Meducka, Kultura Żydów województwa kieleckiego (1918-1939), Kielce 1993, rozdział II, ustęp 1: „Szkolnictwo żydowskie w Królestwie Polskim”, s. 32-36; ustęp 2: „Żydowskie szkolnictwo powszechne w Polsce po 1918 roku”, s. 36-39.