Filiał ewangelicko-augsburski w Błędowie

Filiał ewangelicko-augsburski w Błędowie – istniał w latach 1838–1945; podlegał kolejno parafiom ewangelicko-augsburskim w Pilicy (do połowy XIX w.) i Rawie Mazowieckiej; obejmował obszar rozciągający się na zachód i południowy zachód od Grójca.

Historia

● Więcej w osobnym artykule: Ewangelicy.

Najstarszymi osiedlami ewangelickimi na tym terenie były powstałe ok. 1790 roku wsie: Chodnów, Józefów, Kazimierz i Przyłuski, zamieszkane przez kolonistów z południowo-zachodnich Niemiec (Szwabia). Następnie przybysze z Dolnej Nadrenii założyli osiedla: Janki i Wilhelmów.

W listopadzie 1830 właściciel dóbr błędowskich Karol Zagórski ofiarował luteranom budynek znajdujący się na placu targowym w Błędowie, nieopodal kościoła rzymskokatolickiego. W budynku tym urządzono dom modlitwy oraz szkołę. W rejonie Błędowa mieszkało wówczas 277 rodzin ewangelickich, liczących w sumie około 1000 osób. W następnych latach część z nich przeniosła się w poszukiwaniu pracy do Żyrardowa (gdzie w latach 1830–1833 uruchomiono zakłady włókiennicze). Na ich miejsce napływali nowi osadnicy.

W latach 1838–1839 utworzono w Błędowie filiał, którego członkami zostali ewangelicy mieszkający w Grójcu oraz w 27 wsiach. Największymi skupiskami były: Błędów-Nowa Osada (541 osób), Lindów-Kolonia (180), Karolew (173), Zimnice-Kolonia (136), Huta (80) i Ignaców-Kolonia (78). Źródłem utrzymania niemal połowy członków filiału było rolnictwo (46,6%): przeważali właściciele gospodarstw o powierzchni 15–60 mórg. W przemyśle pracowało 20,9%; byli to głównie tkacze, sukiennicy i pończosznicy zatrudnieni w zakładach włókienniczych w Błędowie i Grzegorzewicach pod Skułami, oraz wykwalifikowani pracownicy hut szkła w Hucie Jeżewskiej i Hucie Ludwikowskiej. W rolnictwie i przemyśle znajdowali zatrudnienie komornicy (3,4%) i wyrobnicy (10,2%). Rzemiosłem (głównie szewstwem, murarstwem i ciesielstwem) zajmowało się 7,3%. Właściciele domów i placów stanowili 7,6%, ziemianie 1,4% (w rękach luteran znajdowały się majątki ziemskie: Głuchów, Nosy-Poniatki, Osieczek, Sielec, Uleniec i Załęże Duże).

Początkowo administratorem filiału był ks. Dawid Bergemann, pastor z Pilicy, który dwa razy w roku odprawiał nabożeństwo w Błędowie i Karolewie; otrzymywał roczną pensję w wysokości 650 złotych polskich, wypłacaną ze „składki parafialnej”, tj. podatku kościelnego płaconego przez członków filiału. Od 1842 pensja pastora wynosiła 105 rubli, wyznaczono również pensję dla kantora (12 rubli). Funkcję domu modlitwy-szkoły pełnił wówczas „dom drewniany w mur pruski stawiany, składający się z dwóch części, z których jedna mieści w sobie salę do odbywania nabożeństwa, druga zaś część składa się z izby szkolnej, izby mieszkalnej i kuchni dla nauczyciela. Dom ten, kosztem parafian stawiany, jest gontami kryty”. Kantor, pełniący jednocześnie funkcję nauczyciela, był użytkownikiem 1-morgowego ogrodu i 5 mórg pola ornego.

Ok. 1850 roku błędowski filiał podporządkowano parafii w Rawie Mazowieckiej, a pensję administrującego filiałem duchownego zmniejszono do 90 rubli rocznie. Dopiero od 1860 roku pastor otrzymywał z powrotem 105 rubli, pensję kantora zwiększano stopniowo do 30 rubli w 1866. W 1865 filiał liczył 1237 dusz. Obrzędy religijne oraz nauka w szkołach dla dzieci ewangelickich odbywały się w języku niemieckim i polskim. Szkoły znajdowały się w Błędowie, Grzegorzewicach, Karolewie i Lindowie (w Grzegorzewicach i Lindowie zajęcia odbywały się w wynajętych pomieszczeniach). W 1869 roku do filiału należało 1092 ewangelików, mieszkających w czterech miastach (Grójec, Mogielnica, Mszczonów, Tarczyn) i 40 wsiach.

W 1871 r. błędowski filiał uległ rozpadowi: jego północna część stała się niezależnym filiałem z siedzibą w Karolewie, uposażenie pastora zmniejszono do 60 rubli. Liczba mieszkańców okrojonego filiału spadała z powodu emigracji, głównie na Wołyń i do Ameryki Północnej. Skutkiem tego liczba urodzin spadła z 301 w 1865 do 20-30 rocznie przed 1914 r.. Postępowała polonizacja tutejszych ewangelików: w 1913 do komunii przystąpiło 280 osób w języku polskim i 296 w języku niemieckim.

Na początku I wojny światowej członkowie filiału zostali internowani przez władze rosyjskie i wywiezieni w głąb Rosji. Po zakończeniu wojny i powrocie internowanych, filiał liczył 420 osób (1923). Rosło znaczenie języka polskiego w życiu religijnym. W 1923 odbyło się 11 chrztów polskich i 9 niemieckich. W latach 1922–1923 konfirmowano 16 osób w języku polskim i 12 w języku niemieckim. W 1923 do komunii przystąpiło 340 osób w języku niemieckim i 326 w języku polskim. Filiał nadal podlegał nominalnie parafii w Rawie Mazowieckiej, ale jego administratorem był od 1908 pastor z Pilicy, ks. Gustaw Tochtermann, otrzymujący roczną pensję w wysokości 12 korcy żyta. Funkcję kantora pełnił Edward Schultz. W skład kolegium kościelnego wchodzili: Józef Grossman (Dąbrówka), Andrzej Stein (Wilhelmów), Emil Schultz (Grójec) i Gottlib Gerent (Julianów). Filiał posiadał chór mieszany oraz założoną w 1931 r. orkiestrę puzonową. Dom modlitwy został rozbudowany, dzięki czemu zyskał architektoniczną formę kościoła. Błędowska szkoła ewangelicka miała w okresie międzywojennym status szkoły powszechnej. W 1926 władze oświatowe postanowiły odebrać filiałowi prawo do zajmowanych przez nią pomieszczeń. Rozpoczął się proces sądowy trwający do 1930 r., kiedy to Sąd Najwyższy wydał wyrok korzystny dla filiału. Choć liczba członków filiału w okresie międzywojennym rosła (do ok. 650 w 1938 r.), w latach trzydziestych znajdował się on w stanie postępującego rozkładu. Jego ostateczna likwidacja nastąpiła w 1945 roku.

Bibliografia

• Paweł Fijałkowski, Filiał ewangelicko-augsburski w Błędowie, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 23–26 - na podstawie źródeł:
• Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Centralne Władze Wyznaniowe, 1316 (Akta tyczące się filiału ewangelickiego w Błędowie), s. 26-55, 60, 78, 111, 328, 417-420, 452, 475, 488-509, 527;
• E. H. Busch, Beiträge zur Geschichte und Statistik des Kirchen und Schulwesens der ev.-augsburg. Gemeinden im Königreich Polen, Petersburg-Lipsk 1867, s. 113-115;
• Wykaz parafii i proboszczów Konsystorza Ewangelicko-Augsburskiego okręgu warszawskiego, „Rocznik Ewangelicki” 1925, t. 1, s. 118;
• E. Kneifel, Die evangelisch-augsburgischen Gemeinden in Polen 1555-1939, München 1971, s. 39-40;
• A. Stawarz, Żyrardów – narodziny społeczności 1830-1870, Warszawa-Żyrardów 1985, s. 32.