Filiał ewangelicko-augsburski w Karolewie

Filiał ewangelicko-augsburski w Karolewie – istniał w latach 1871–1945, podlegał parafii ewangelicko-augsburskiej w Wiskitkach-Żyrardowie; należała do niego ludność ewangelicka (luterańska) mieszkająca na obszarze między Grójcem i Mszczonowem.

Historia

● Więcej w osobnym artykule: Ewangelicy.

Pierwsi ewangeliccy koloniści zostali sprowadzeni na ten teren około 1800 roku przez właścicieli dóbr Petrykozy i założyli osadę Holendry Petrykoskie. W 1825 r. właściciel ziemski Karol Wohlhübner sprowadził nowych osadników do Karolewa (Karolew-Kolonia), Grzegorzewic, Huty Jeżewskiej, Lindowa (Lindów-Kolonia), Nosowa-Poniatek i Zimnic (Zimnice-Kolonia). W Karolewie zbudowano drewniany dom modlitwy, mieszczący również szkołę.

Początkowo ewangelicy z Karolewa i okolic znajdowali się pod duszpasterską opieką pastorów z Iłowa koło Sochaczewa, a od 1829 z Rawy Mazowieckiej. W latach 1838–1839 powstał filiał w Błędowie, obejmujący rejon Karolewa i Błędowa. Jego administratorem został pastor z Pilicy, ks. Dawid Bergemann. Ok. 1840 roku w Karolewie mieszkało 46 rodzin luterańskich (173 osoby). Źródłem utrzymania większości było rolnictwo. W Lindowie-Kolonii mieszkało 180 ewangelików, w Zimnicach-Kolonii 136, w Holendrach Petrykoskich 34, w Sabinie 29, w Hucie Jeżewskiej 22, w Grzegorzewicach 21. Wśród mieszkańców tych osiedli dominowali rolnicy, liczną grupę stanowili mistrzowie, czeladnicy i wyrobnicy zatrudnieni w hutach szkła lub produkujący sukno.

Ok. 1850 roku błędowski filiał podporządkowano parafii w Rawie Mazowieckiej. Ewangeliccy mieszkańcy Karolewa i okolic posiadali własnego kantora, który od 1860 otrzymywał z kasy filiału 25 rubli rocznie. W 1866 zmniejszono jego pensję do 12 rubli, zwracając jednocześnie 3 morgi ziemi. Kantor był także nauczycielem i z racji tej funkcji otrzymywał 61 rubli 70 kopiejek rocznie. Do prowadzonej przezeń w domu modlitwy szkoły uczęszczało 37 uczniów. W 1871 ewangelicy z Karolewa i sąsiednich wsi uzyskali zgodę władz na utworzenie własnego filiału, który podlegał odtąd parafii w Wiskitkach-Żyrardowie. W 1893 zbudowano nowy, murowany dom modlitwy; blisko połowę kosztów budowy pokrył właściciel Petrykoz, Aleksander Stremer. Przed 1914 filiał liczył około 700 dusz.

Podczas I wojny światowej spłonął dom modlitwy i szkoła. W 1915 kantora i większość członków filiału wysiedlono w głąb Rosji. Dopiero w 1918 większość z nich powróciła. Odbudowano szkołę, wzniesiono kościół (poświęcenia dokonał w 1923 ks. pastor Otto Wittenberg). Filiał liczył wówczas 565 dusz, językiem liturgii był niemiecki. W 1923 udzielono: 23 chrzty, 15 konfirmacji, 5 ślubów, zanotowano 12 zgonów. Do szkoły, posiadającej status szkoły powszechnej, uczęszczało 72 dzieci. Zajęcia przedpołudniowe odbywały się w języku niemieckim, popołudniowe w języku polskim. Około 1925 roku założono orkiestrę puzonową; działał mieszany chór młodzieżowy oraz biblioteka.

We wrześniu 1939 członkowie filiału zostali jako Niemcy internowani i skierowani do Berezy Kartuskiej. Powrócili wkrótce po zajęciu Polski przez wojska niemieckie i radzieckie. W 1944 władze okupacyjne, spodziewając się, że radziecka ofensywa przekroczy Wisłę, zarządziły ewakuację ludności niemieckiej na zachód. Wśród ewakuowanych byli m.in. członkowie filiału.

Bibliografia

Paweł Fijałkowski, Filiał ewangelicko-augsburski w Karolewie, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 26–28 - na podstawie źródeł:
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Centralne Władze Wyznaniowe, 1316 (Akta tyczące się filiału ewangelickiego w Błędowie), s. 26-55, 60, 452, 475;
E. H. Busch, Beiträge zur Geschichte und Statistik des Kirchen und Schulwesens der ev.-augsburg. Gemeinden im Königreich Polen, Petersburg-Lipsk 1867, s. 113-115;
Wykaz parafii i proboszczów Konsystorza Ewangelicko-Augsburskiego okręgu warszawskiego, „Rocznik Ewangelicki” 1925, t. 1, s. 118;
E. Kneifel, Die evangelisch-augsburgischen Gemeinden in Polen 1555-1939, München 1971, s. 50.