Gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy

Z Jabcok

Gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy koło Warki funkcjonowała od początku XIX wieku do 1945 roku.

Historia gminy

Powstanie gminy związane było z przejściem klucza pilickiego w ręce Adama księcia Wirtemberskiego. Książę, generał-adiutant cara Mikołaja I, otrzymał w 1832 dobra skonfiskowane swej matce Marii Annie z Czartoryskich, będącej siostrą Adama Jerzego Czartoryskiego. Będąc ewangelikiem, osadził w Pilicy niemieckich kolonistów tego wyznania. Okolicę wówczas zamieszkiwali rolnicy sprowadzeni ze Szwabii w okresie administracji pruskiej. Około 1816 roku żyło tu 25 kolonistów. Przed 1835 rokiem gmina pilicka dysponowała kościołem, domem pastora, terenem przeznaczonym pod cmentarz, oraz gruntem dla służby parafialnej. Mieszkało wówczas we wsi i okolicy ok. 300 rodzin ewangelickich. W 1837 w akcie notarialnym, książę Adam potwierdził własność gminy. Zaś w 1838 administracja państwowa uznała istnienie gminy ewangelickiej w Pilicy. W tymże roku Dawid Bergemann objął obowiązki pastora. W 1839 gmina zwróciła się do władz o wsparcie z powodu strat spowodowanych wylaniem Wisły. Wówczas do gminy należało 2796 osób mieszkających w 175 miejscowościach, w tym Warce, Górze Kalwarii, Magnuszewie, Ryczywole i Osiecku. W 1845 na terenie gminy mieszkało 651 rodzin liczących 3045 osób. Do 1905 językiem liturgicznym był niemiecki. Po tym roku wprowadzono język polski. Powodem była polonizacja młodzieży ewangelickiej przejmującej polski styl życia. Podczas I wojny światowej władze rosyjskie wysiedliły ewangelików na teren Rosji. Powrócili po powstaniu państwa polskiego. Do 1939 liturgię odprawiano po polsku i niemiecku. Jedna szósta wiernych była wówczas ewangelikami reformowanymi, mając swych przedstawicieli w kolegium parafialnym. Ostatnim pastorem był Johan Winkler, pełniący swe obowiązki w latach 1927–1944. W 1944 gmina przestała istnieć, wierni opuścili Pilicę. Materialnym śladem ich obecności jest cmentarz grzebalny położony przy wjeździe do wsi od strony Warki. Zachowało się 13 wolnostojących nagrobków informujących o zgonach w latach 1885–1935. Inskrypcje nagrobne są świadectwem polonizacji ewangelików niemieckiego pochodzenia.

Bibliografia

  • Adam Penkalla, Gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy koło Warki, [w:] Osadnictwo niemieckie w Grójeckiem. Słownik: historia, kultura, gospodarka, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, Grójec 2011, s. 35-36 – na podstawie źródeł:
  • Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Centralne Władze Wyznaniowe, sygn. 1314, 1315;
  • [B. Chlebowski], Pilica, Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1887, t. 8, s. 138-139;
  • E. Kneiffel, Die evangelisch-augsburgischen Gemeinden in Polen 1555-1939. Eine Pariochialgeschichte in Einzelderstellungen, [München 1964], s. 31-32, 254-255;
  • A. Penkalla, Cmentarz ewangelicki w Pilicy (woj. radomskie). Teczka ewidencyjna, Kielce 1982, s. 22, fot 16, 2 plany, maszynopis w Archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Radomiu i Pracowniach Konserwacji Zabytków w Kielcach;
  • A. Penkalla, Gmina i cmentarz ewangelicki w Pilicy k. Warki, „Radomir” [1987], nr 1, s. 15-20.
Źródło: „https://www.jabcok.org/jabcok/index.php?title=Gmina_ewangelicko-augsburska_w_Pilicy&oldid=1786”