Warka

Warka – miasto w województwie mazowieckim, w powiecie grójeckim, siedziba gminy Warka. Miasto leży nad Pilicą, położone jest na skraju nadpilickiej skarpy, na pograniczu Równiny Warszawskiej i Równiny Kozienickiej. Leży przy linii kolejowej Warszawa–Radom–Kraków.

Historia

Średniowiecze

Nazwa Warki, o nieustalonej etymologii, różnie jest objaśniana:

1. od „warzyć”, tj. gotować,
2. od „wara”, „warować”, tj. strzec,
3. od „war”, tj. od położenia nad rzeką, gdzie znajdował się wir.

W XIII w. w sąsiedztwie dzisiejszej Warki znajdował się gród obronny (obecnie Stara Warka). Przy grodzie rozwinęła się osada targowo-rzemieślnicza. W XIII w. przeniesiono osiedle miejskie na dzisiejszy obszar współczesnej Warki. W połowie XIII w. osiedli się tutaj dominikanie.

Otwarte jest też pytanie o wiek wareckich osad: tej, związanej z grodem książęcym (Stara Warka) i odległej od niej 3 km na południowy zachód, otwartej osady targowej, która dała początek miastu. Warka wzmiankowana jest w tzw. przywileju wareckim (1231), w którym książę mazowiecki Konrad I potwierdza wcześniejsze nadania kościołowi płockiemu oraz w uposażeniu kościoła czerskiego cłem przewozowym (1244) przez tegoż księcia. Siemowit I ufundował (1255) konwent dominikanów w Starej Warce, przeniesiony następnie (1267?) do osady targowej Warka, gdzie Konrad II wystawił dominikanom kościół (1279), a następnie - doceniając zapewne walory położenia i rosnącą rolę gospodarczą tej osady - przejął ją w zamian za wsie Lichanice i Opozdowo (Tarczyn 1284). Kolejny książę - Bolesław II, potwierdził wareckim dominikanom nadania swego ojca oraz brata i dodał od siebie prawo połowu ryb i pastwiska w dokumencie z 1302, w którym pojawiła się nazwa wsi Winiary, dziś w granicach miasta Warka. W dokumencie księcia czerskiego Trojdena I z 16 czerwca 1321, potwierdzającym klasztorowi dominikanów wareckich (monasterio s. Dominici in oppido Warcensi) nadania poprzedników, pojawiło się określenie Warki jako miasteczka (oppido). Dwie daty: 1302 i 1321, wskazują na przedział czasu, w którym osada Warka przekształcona została w miasto, rządzące się od 1375 prawem chełmińskim. Leżące na skrzyżowaniu kupieckich szlaków lądowych i wodnych, przy przeprawie przez rzekę, miasteczko stało się szybko znaczącym ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym. W dokumencie Siemowita III z 11 listopada 1352 (nadanie dominikanom wareckim z czynszu należnego księciu z Warki 6 grzywien oraz trzeciego denara z miejscowego cła) wymienieni są wójtowie obu Warek, bracia Piotr i Konrad, z których pierwszy darował (1375) zakonnikom jatkę. W tym zapewne czasie pojawiło się pierwsze, napieczętne wyobrażenie herbu Warki.

W trzeciej ćwierci XIV wieku Warka stała się siedzibą powiatu, jednostki terytorialnej, której znaczna część znajdowała się na Zapilczu, z centralną arterią komunikacyjną – rzeką Pilicą, uchodzącą tu do Wisły. Obie te rzeki wiązały gospodarczo Warkę z rozwijającą się Warszawą. Przywilejem z 18 czerwca 1478 r. książę mazowiecki Bolesław V, w zamian za pożyczkę od wareckich mieszczan (100 kup gr), obiecał zwrócić dług z czynszu miejskiego i udzielił im prawa wyłącznej sprzedaży piwa w piwnicy pod warszawskim ratuszem; nadanie to potwierdził w 1479 i 1483, zwłaszcza że mieszczanie wareccy dowiedli księciu, iż przywilej taki otrzymali już od jego pradziada, ks. Janusza I (zm. 1429). Na dalekie rynki północne port warecki wysyłał zboże, np. w 1573 ok. 2950 korcy.

Już w XV w. Warka słynęła z produkcji piwa, z którym do dziś jest kojarzona. Według lustracji dóbr królewskich, w 1577 w Warce zamieszkiwało 30 piwowarów. Dla porównania, w znacznie większej Warszawie było w tym czasie 38 mistrzów piwowarskich. Warka była wówczas drugim co do wielkości ośrodkiem piwowarskim w Księstwie Mazowieckim, a warzone tam piwo doceniane było m.in. przez takie osobistości ówczesnej Europy jak papież Klemens VIII.

XVI-XVIII wiek

Po inkorporacji Mazowsza do Korony Warka znalazła się w „województwie mazowieckim”, utworzone zostało starostwo niegrodowe wareckie (druga tego rodzaju tenuta w powiecie wareckim - stromecka, znajdowała się na Zapilczu), a przeprowadzona w 1564 lustracja królewszczyzn wykazała, iż w Warce było 369 domów (ok. 2500 mieszkańców), rzemieślników 192, w tym 62 szewców i 30 piwowarów. Miasto miało przywilej na 6, następnie 9 jarmarków w roku (wszystkie zaczynały się w środę) i 2 targi w tygodniu. O wysokim poziomie wareckich mieszczan świadczyła zarówno operatywność w gospodarce i handlu, jak i w innych dziedzinach, np. aktywność burmistrza Mikołaja Suledy, posiadacza własnego księgozbioru (1464), który skopiował dwa teksty zbioru praw mazowieckich, tzw. Kodeks Świętosławów, a także wysyłanie dzieci na studia do krakowskiej Akademii (24 wareckich scholarów w latach 1400–1525). Od 1567 odbywały się w Warce roki ziemskie.

Do uzyskania przez Górę Kalwarię lokacji miejskiej w 1670 r. Warka była najważniejszym ośrodkiem życia kościelnego i zakonnego w ziemi czerskiej. Parafię ufundowano zapewne już w XII wieku. W latach 1603–1635 wybudowany został nowy, murowany kościół farny p.w. św. Mikołaja, a Katarzyna Boglewska sprowadziła do Warki franciszkanów, dla których wybudowała (1652–1746) kościół z klasztorem, gdzie w 1859 przeniesione zostały - z rozebranego kościoła podominikańskiego - prochy książąt mazowieckich: Trojdena I, Siemowita III i Anny (żony Janusza I). Kościół farny obecnie nosi wezwanie św. Mikołaja Biskupa, ale przed wiekami oddany był pod opiekę Matki Boskiej, św. Mikołaja, św. Jana Chrzciciela i św. Katarzyny. Konsekracja drewnianego kościoła nastąpiła w 1501 r.

Król Władysław IV zezwolił miastu (1637) na pobieranie myta mostowego i brukowego, a sejm podwyższył (1647) opłaty owego cła.

Od 1607 r. miasto zaczęło podupadać. Proces ten zapoczątkowało splądrowanie i zniszczenie części miasta przez oddziały uczestniczące w rokoszu Zebrzydowskiego. Potem rozwój Warki zahamowany został przez wielki pożar (1650), w którym zgorzało ok. 250 domów. Dalsze zniszczenia przyniósł najazd szwedzki i kolejne pożary (prawie 10 w XVII wieku), po których miasto dwukrotnie (1678 i 1690) „do lat ośmiu od wszelkich podatków Rzplitej” uwolnione zostało. W 1765 lustratorzy odnotowali, iż w Warce „domów jest 24, drugie wcale zdezelowane, obywatele zaś nędzni i ubodzy”, ale w 1777 były tu już 82 domy i widoczne ożywienie gospodarcze, które zbiegło się z upadkiem Rzeczypospolitej.

W połowie XVIII wieku w Warce zapoczątkowane zostało osadnictwo żydowskie, kiedy to powstały podstawowe elementy gminnej infrastruktury: cmentarz i drewniana synagoga.

Okres rozbiorów (1795–1914)

Po rozbiorach Warki znalazła się kolejno w obrębie takich tworów państwowych, jak: Nowe Południowe Prusy (1793–1807), Księstwo Warszawskie (1807–1815), Królestwo Polskie (1815–1915), a w latach 1915–1918 w niemieckiej strefie okupacyjnej. Zniknął powiat warecki, którego część wchłonął powiat grójecki, a Zapilcze zaczęło trwale zrastać się z Małopolską.

W XIX w. miasto stopniowo było odbudowywane, jednak roli, jaką pełniło w wiekach wcześniejszych już nie odzyskało. Miasto stało się lokalnym centrum handlowo-rzemieślniczym i usługowym dla rolniczego zaplecza.

Również w pierwszej połowie XIX w. zaistniały korzystne warunki dla rozwoju miasta, w czym pewien udział miała gmina żydowska (62% ludności Warki w 1857). Systematycznie wzrasta liczba mieszkańców: w 1810 – 1087 osób, 1827 – 2018 w 130 domach, 1857 – 2761 w 165 domach. W Iatach 1840–1850 przeprowadzona została planowa regulacja zabudowy, wybudowano klasycystyczny ratusz (1820–1821). Rząd Królestwa Polskiego przystąpił w tym czasie (1823) do oczyszczania koryta Pilicy, w celu poprawienia jej spławności (według projektu inż. J. F. Naxa z 1775), co wykonano na tyle rzetelnie, że jeszcze w 1884 zaliczano spław Pilicą „od Przedborza ... do znakomitszych”. Pod koniec tegoż stulecia założono w Warce Fabrykę Okuć Budowlanych Braci Lubert (1891), która zatrudniała prawie 10 osób, a tuż przed 1939 – prawie 300; po II wojnie światowej przekształcono ją (1946) w Państwową Fabrykę Obrabiarek, w 1948 w Fabrykę Urządzeń Mechanicznych, a następnie w Fabrykę Obrabiarek Precyzyjnych.

I wojna światowa, okres II Rzeczypospolitej (1914–1939)

Kiedy w latach 1915–1918 Warka znalazła się pod okupacją niemiecką (za Pilicą była okupacja austriacka), wybudowana została - jako strategiczna, szosa zwana Drogą Nadwiślańską, o długości (z odgałęzieniami) ok. 180 km, łącząca Sandomierz z Warszawą via Zwoleń, Kozienice, Warka, w części pokrywająca się ze starym „szlakiem czerskim”. Niebawem Warka znalazła się (1934) na szlaku „drogi żelaznej”, łączącej to miasto z Warszawą i Radomiem (zelektryfikowany w latach 1969–1971). Warka, rzemieślniczo-handlowy ośrodek usługowy, w 1921 miała 304 domy i 4306 mieszkańców, w tym 2176 Żydów i 175 ewangelików, a w 1939 prawie 5700 mieszkańców i ok. 400 domów. W 1929 zorganizowany tu został Komitet Rozbudowy Miasta; efektem jego działania było m.in. doprowadzenie do Warki światła elektrycznego w styczniu 1936. Istniało 5 zakładów przemysłowych zatrudniających ok. 700 osób, były dwie szkoły podstawowe i jedna dokształcająca, przedszkole, kinoteatr i 3 biblioteki.

Przeprowadzenie przez Warkę w 1934 r. linii kolejowej łączącej Warszawę z Radomiem, w niewielkim stopniu ożywiło lokalną ekonomikę.

II wojna światowa (1939–1945)

W czasie II wojny światowej miasto znalazło się na przyczółku warecko-magnuszewskim (sierpień 1944-styczeń 1945); w wyniku toczących się tu walk zostało niemal doszczętnie zniszczone. Ocalało zaledwie kilka domów.

Czasy PRL (1945–1989)

Po wojnie odbudowano miasto, już w 1946 liczba mieszkańców wynosiła 3300.

W 1986 w Warce było już 2721 mieszkań, w 1988 zaś miasto przekroczyło po raz pierwszy liczbę 10 000 mieszkańców. Przybyło również kilka nowych zakładów pracy, m.in. Przetwórnia Owocowo-Warzywna (1947) i Zakłady Piwowarskie (1975), obecnie jedne z największych w Polsce oraz Warecka Wytwórnia Win. Na nasłonecznionych stokach doliny Pilicy rozciągały się winnice, które zlikwidowano w kolejnych dziesięcioleciach. Obok przemysłu spożywczego, w Warce znajdują się przedsiębiorstwa branży maszynowej i precyzyjnej.

Prężnie działa tu od 1945 oddział Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego i Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego (od 1967), Towarzystwo Miłośników Miasta Warki (1966), którego obszar działania to „ziemia warecka w historycznych swych granicach” (statut). Stowarzyszenie Ziemi Wareckiej, a od 1992 roku Fundacja Kulturalna im. Kazimierza Pułaskiego, powołana w celu promowania i ochrony dziedzictwa kulturowego Polaków na obczyźnie oraz sprawowania patronatu nad muzeum tegoż imienia w Warce.

Okres III Rzeczypospolitej (po 1989)

Od 1999 roku miasto należy do województwa mazowieckiego i powiatu grójeckiego.

Osoby związane z Warką

Z miastem tym związane są nazwiska takich postaci, jak:

• Adam Jarzębski, kompozytor, budowniczy królewski i autor pierwszego opisu Warszawy,
• Józef, Franciszek i Kazimierz Pułascy, konfederaci radomscy i barscy, z których ostatni stał się również bohaterem Stanów Zjednoczonych,
• Piotr Wysocki, twórca sprzysiężenia w Szkole Podchorążych Piechoty (1828),
• Władysław Kononowicz, dowódca oddziału partyzanckiego 1863,
• Wiktor Krawczyk, pedagog, kronikarz i krajoznawca,
• lekarze Władysław Matlakowski i Zygmunt Ledóchowski.

Bibliografia

• Napoleon Kosiński, Warka, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt drugi, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1994, s. 95-99 – na podstawie źródeł:
• Volumina legum, Kraków 1889, t. 2, s. 731; t. 4, s. 127; t. 5, s. 570, 780; t. 8, s. 220, 896, 961; t. 9, s. 85, 337;
• F. Kozłowski, Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858, s. 70-112, 325-446, 523-567;
• Przywileje królewskiego miasta stołecznego Starej Warszawy 1376–1772, wyd. T. Wierzbowski, Warszawa 1913, s. XXI-XXVI i 21-25;
• Stosunki rolnicze Królestwa Kongresowego, red. S. Janicki, Warszawa 1918, s. 162-169;
• Rocznik polityczno-gospodarczy 1939, Warszawa 1939, s. 411;
• Marceli Ciemniewski, Dzieje miasta Warki, Gostynin 1924;
• Miasta polskie w tysiącleciu, red. M. Siuchniński, Warszawa 1967, t. 2, s. 519-520;
• Katalog zabytków sztuki w Polsce, Warszawa 1971, t. 10, z. 5, s. 70-79;
• Dzieje Warki 1321–1971. Studia i materiały, Warszawa 1975;
• Roczniki statystyczne woj. radomskiego z lat 1977–1992;
• S. K. Kuczyński, Pieczęcie książąt mazowieckich, Wrocław 1978, s. 279-281;
• Miasta polskie. Dokumentacja archiwalna, Warszawa 1981, s. 268;
• Słownik polskich towarzystw naukowych, Wrocław 1982, t. 3, s. 332;
• M. Bogucka, H. Samsonowicz, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław 1986, s. 88-117, 244-246, 372, 432-439;
• M. Nietyksza, Rozwój miast i aglomeracji miejsko przemysłowych w Królestwie Polskim 1865–1914, Warszawa 1986, s. 350-366;
• T. Kiersnowska, Czersk w XIII i XIV wieku. Ośrodek władzy książęcej na południowym Mazowszu, Warszawa 1986, s. 13-29;
• Lustracja województwa mazowieckiego 1660–1661, Warszawa 1989, s. 96-104;
• Nowy Kodeks Dyplomatyczny Mazowsza, Wrocław 1989, cz. 2, poz. 21, 112, 160, 317;
• Napoleon Kosiński, Warka – miasto niegdyś portowe, „Kontakt” 1990, nr 7, cz. 1, s. 4-11; nr 8, cz. 2, s. 9-14.