Adam Jarzębski

Adam Jarzębski, Jarzembski, Jarzemski (ur. przed 1590 w Warce, zm. ok. 1649 w Warszawie) – muzyk, architekt, poeta.

Urodził się przed 1590 r. w Warce, w rodzinie mieszczańskiej. Był synem Stanisława i Katarzyny. Po ukończeniu szkół początkowych studiował muzykę, prawdopodobnie za granicą. Istnieją przypuszczenia, że przebywał w Pradze. Od 1612 był w Berlinie skrzypkiem w kapeli elektora brandenburskiego, Jana Zygmunta, który w 1615 r. przyznał mu roczne stypendium na pobyt we Włoszech. Z tym zespołem występował w wielu miastach niemieckich. Po powrocie do kraju, w 1620 objął stanowisko skrzypka w kapeli Zygmunta III Wazy, a później Władysława IV. W 1621 otrzymał od króla akt serwitoratu oraz dzierżawy młynów, w 1622 zaś dożywotnio wójtostwo wsi Piaseczno k. Warki i dochody z wareckich młynów, w 1635 tytuł budowniczego i muzyka królewskiego. Był m.in. intendentem budowlanym pałacu w Ujazdowie, zajmował się też konstruowaniem instrumentów smyczkowych. Zmarł w Warszawie w końcu 1648 lub na początku 1649 roku.

O znaczeniu Jarzębskiego w dziejach kultury polskiej decydują głównie jego utwory muzyczne. Był najwybitniejszym przedstawicielem barokowej muzyki instrumentalnej; napisał m.in.: 27 koncertów i kancon. Jego kompozycje zapoczątkowały dzieje polskiej muzyki instrumentalnej. W 1643 r. opublikował złożony ośmiozgłoskowcem z gramatycznymi rymami aa bb 3844-wersowy poemat Gościniec abo Krótkie opisanie Warszawy z okolicznościami jej (tzn. okolicami), dla kompaniej dworskiej... wydany. Jest to pierwszy obszerny, wierszowany przewodnik po Warszawie, typ dawnego itinariusza, w którym informacja przeplata się z literacką anegdotą i niekiedy satyrą. Narrator oprowadzając po mieście wieśniaka opisał od strony architektonicznej ulice, kościoły, trzy pałace królewskie, około 90 pałaców i dworków biskupów, książąt, starostów, patrycjuszy. Przy opisie zamku królewskiego znajdują się wzmianki o sposobie gry aktorskiej, technice teatralnej i scenografii oper i dramatów wystawianych na dworze Władysława IV. W 1820 w tomie 3 Zbioru pamiętników historycznych o dawnej Polszcze Juliana Ursyna Niemcewicza, opublikowana została jego prozaiczna przeróbka poematu pt. Opisanie Warszawy, jaka była w roku 1643. Realia zawarte w Gościńcu twórczo spożytkował Henryk Sienkiewicz w trylogii („Ogniem i mieczem”, „Potop” oraz „Pan Wołodyjowski”).

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Adam Jarzębski, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 40-42 – na podstawie źródeł:
• Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut”, oprac. zespoły Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, t. 2, s. 290-292;
• H. Feicht, S. Herbst, Jarzębski (Jarzembski, Jarzemski) Adam, Polski Słownik Biograficzny, t. 11, s. 24-25;
• B. Chlebowski, Warszawa za Władysława IV, w: Pisma, t. 4, cz. 2, Warszawa 1912, s. 78-108;
• Z. M. Szweykowski, „Missa sub concerto” Adama Jarzębskiego, „Muzyka” 1968, nr 4, s. 28-29;
• W. Tomkiewicz, Wartości historyczne „Gościńca” A. Jarzębskiego, „Kronika Warszawy” 1972, nr 1, s. 37-53;
• W. Tomkiewicz, Wstęp (do:) A. Jarzębski, Gościniec abo Krótkie opisanie Warszawy, Warszawa 1974;
• G. Stawecka, „Gościniec” Adama Jarzębskiego jako poemat opisowy, „Roczniki Historyczne” 1979, z. 1, s. 63-87.