Władysław Kononowicz

Władysław Kononowicz (ur. 1820, zm. 1863) – oficer armii rosyjskiej, dowódca oddziału w powstaniu styczniowym.

Życiorys

Jego rodowód i działalność przed 1863 rokiem nie są dotąd znane. Wiadomo tylko, że jako oficer armii carskiej walczył na Kaukazie. Według niektórych przekazów ożenił się z Polką, która w 1863 skłoniła go do opowiedzenia się po stronie powstańców. Według innych, zdymisjonowanego majora pozyskali powstańcy, awansowali go na podpułkownika i wyznaczyli na naczelnika wojskowego, organizatora oddziałów w Ziemi Czerskiej, powiatu czerskiego. Tworzył je przy pomocy organizacji cywilnej. Przez pewien czas ukrywał się na plebanii w Piasecznie, potem objął dowództwo oddziału po majorze Władysławie Turkiettym (Turkettym) obozującym w głębi lasów, w otoczonej mokradłami, trudno dostępnej kępie pod Rozniszewem, w widłach Pilicy i Wisły. W okolicznych wsiach zorganizował sieć wywiadowców i ściągał tu ochotników, z którymi urządzał m.in. wypady na magazyny solne w Magnuszewie, Ryczywole oraz do Warki lub do Nowego Miasta, po czym wracał do obozowiska. Gdy zachodziła potrzeba, łączył swój oddział z oddziałem płka Dionizego Czachowskiego lub dowódcy oddziału Józefa Jankowskiego, zawsze jednak zachowywał swoją odrębność, co było czasem źródłem nieporozumień między nim a Czachowskim. Był człowiekiem spokojnym, zrównoważonym, lubianym przez powstańców. W walce z dużym talentem stosował partyzancką metodę walki, przyjętą od górali kaukaskich. Polegała ona na zaskakiwaniu nieprzyjaciela, który ciągnął przeciw niemu.

W kwietniu 1863 oddział Kononowicza liczył 546 powstańców i wciąż się rozrastał. Stoczył kilka potyczek, np. 25 marca pod Chynowem walczył z kolumną ppłka Ustiużaninowa, której część zmusił do wycofania się do Radomia; 15 kwietnia wspólnie z oddziałem Czachowskiego i majora Faustyna Grylińskiego przeszedł przez Puszczę Kozienicką i zajął Grabowiec; 19 kwietnia oddział Kononowicza pod dowództwem Ludwika Michalskiego stoczył zwycięską potyczkę z trzykrotnie silniejszym nieprzyjacielem pod Grzybową Wolą koło Wąchocka; 20 kwietnia pod Wąchockiem zorganizował zasadzkę na kolumnę powracającą do Kielc, rozbił ją i wziął 180 karabinów; 22 kwietnia razem z Czachowskim stoczył zwycięską potyczkę pod Stefankowem; 4/5 maja pod Magnuszewem pokonał duży oddział nieprzyjacielski; 14 maja pod Rozniszewem rozbił ścigającą go kolumnę płka Ernrotha, posłaną z Radomia; 19 maja, aby odbić jeńców z potyczki pod Nową Wsią, zorganizował zasadzkę w lesie pod Chojnowem. W czasie, gdy oczekiwał na konwój ciągnący z Góry Kalwarii, od Piaseczna pojawiły się spieszące na pomoc gen. Mikołajowi J. Meller-Zakomelskiemu 2 szwadrony i 2 kompanie Leibgwardii pułku litewskiego, dowodzone przez płka Nisukiewicza. W potyczce obie strony poniosły straty (Polacy: 6 zabitych, 15 rannych, Rosjanie: 3 zabitych). Gen. Meller-Zakomelski pozbywszy się jeńców rozpoczął pościg za Kononowiczem, który 27 maja przeprawił się przez Pilicę w Warce.

1 czerwca 1863 walczące oddziały spotkały się w lasach k. Grabowej Woli (8 km od Warki). Po krótkiej potyczce z przeważającymi siłami gen. Meller-Zakomelskiego, nie widząc możliwości przełamania okrążenia podzielił powstańców na mniejsze grupy. Po ponownym połączeniu się ich i będąc otoczonym, polecił zakopać broń, rozejść się i udać w nowy rejon koncentracji w Puszczy Kozienickiej. 2 czerwca podczas noclegu w Zawadach k. Jedlińska wraz z dwoma adiutantami: kpt. Edmundem Nałęcz-Sadowskim (lat 24) i podoficerem Feliksem Łabędzkim (lat 21), warszawianinem, uczniem Szkoły Głównej, został schwytany i odwieziony do Warki. Tu mocą wyroku sądu polowego z 4 czerwca, w święto Bożego Ciała, wszyscy trzej zostali publicznie rozstrzelani na nadpilickich błoniach. Podczas egzekucji zachowywał się godnie, czym wzbudził podziw mieszkańców Warki i wrogów. Na miejscu tym Oddział Ochotniczej Straży Pożarnej w Warce w 1927 usypał pamiątkowy kopiec, zwieńczony żelaznym krzyżem, wykonanym przez pracowników Fabryki Okuć Budowlanych. Prawdopodobnie tu spoczywają prochy powstańców.

W latach okupacji oddział partyzancki Gwardii Ludowej, Tadeusza Grunkiewicza, działający w okolicach Grabowa, przybrał imię płka Władysława Kononowicza. W setną rocznicę wybuchu powstania Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Warce nadało imię Kononowicza jednej z ulic w dzielnicy Ostrówek.

Bibliografia

• Zofia Romanowska, Kononowicz Władysław, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt szósty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1997, s. 42-44 – na podstawie źródeł:
• „Czas” 1863, nr 1 32: 13 czerwca;
• „Wiadomości z pola walki” 1863, nr 13: 20 czerwca. Przedruk: Prasa tajna z lat 1863-1864, Wrocław 1966, t. 1-2;
• Józef Chołodecki Białynia, Dowódcy oddziałów w powstaniu styczniowym, Lwów 1907, s. 40-42;
• Leonard Ratajczyk, Kononowicz Władysław, Polski Słownik Biograficzny, t. 13: 1968, s. 541-542;
• Jadwiga Borkowska, Raporty, protokoły i korespondencja burmistrza miasta Piaseczna i powiatu piaseczyńskiego, Warszawa 1973;
• Witold Dąbkowski, Powstanie styczniowe w Puszczy Kozienickiej, Warszawa 1974, s. 170-189;
• Aleksander Gajewski, W hołdzie bohaterom powstania styczniowego 1863 r., [w:] Powstanie styczniowe na Zachodnim Mazowszu. Praca zbiorowa pod red. Anny Słoniowej, Warszawa 1987, s. 79-81.