Cechy rzemieślnicze

Cechy rzemieślnicze – stowarzyszenia zawodowe rzemieślników jednej lub kilku pokrewnych specjalności, broniące interesów gospodarczych i praw politycznych swoich członków, organizujące wzajemną pomoc, życie towarzyskie i religijne. Na ziemiach polskich pojawiły się w drugiej połowie XIII wieku. Przejęte zostały wraz z nową organizacją miast z Europy Zachodniej, a bezpośrednio z Niemiec. Na Mazowszu pierwsze organizacje rzemieślnicze powstały w XIV wieku.

Historia

XV-XVIII wiek

Najstarszy znany przywilej cechowy na południowym Mazowszu, wydany w Czersku, otrzymali szewcy w Grójcu w 1468 r. od książąt Konrada, Kazimierza, Bolesława i Jana. Różnił się od przywilejów późniejszych tym, ze nie stwarzał jeszcze bariery terytorialnej, wręcz zachęcał obcych szewców do osiedlania się w mieście i pracy w rzemiośle. Wstąpienie do organizacji było obowiązkowe. Zbyt mała liczba warsztatów nie mogła zaspokoić popytu na obuwie. Niezrzeszonych szewców z zewnątrz dopuszczano do udziału w jarmarkach po przeprowadzeniu kontroli jakości przywiezionego towaru, dokonywanej przez starszych. Dbałość o jakość wyrobów dotyczyła również miejscowych szewców, a doskonalenie się w zawodzie i nauka rzemiosła należały do podstawowych zadań cechu. Sytuacja ta zmieniła się na przełomie XV i XVI w.; pojawienie się nadmiaru podaży butów spowodowało dążenie cechów do zwalczania konkurencji poprzez uzyskiwanie monopolu. W 1555 r. taki przywilej potwierdził król Zygmunt II August.

Mogielnica uzyskała przywilej zakładania wszelkich cechów, jakie istniały w innych miastach, od króla Kazimierza Jagiellończyka (Radom, 1469). Dotyczył on cechu wspólnego: tkaczy, kowali, kuśnierzy, rzeźników, szewców, krawców, płócienników, a także piwowarów. Przywilej ten potwierdzili: Zygmunt August (1566), Stefan Batory (1576), Władysław IV (1639), August III (1750) i Stanisław August Poniatowski (1775). Ustawy i prawa cechu tkaczy w Mogielnicy zatwierdził w 1475 r. opat Marcin wraz z konwentem sulejowskich cystersów.

Szewcy w Warce otrzymali swój statut w okresie książęcym od Konrada III Rudego (1502). Jego treść znana jest z transumptów królewskich Stefana Batorego z 1576, Zygmunta III z 1589, Władysława IV z 1635 i Jana Kazimierza z 1649. W lustracji z 1564 na terenie miasta zapisano 62 szewców. Obok cechu szewców istniała też wspólna organizacja kowali, stelmachów i kołodziejów, legitymująca się przywilejem króla Zygmunta Augusta z 1555 (lustracja z 1660 roku).

Specjalnością Goszczyna było sitarstwo. Król Zygmunt III w 1614 r. potwierdził ich przywilej cechowy. Według lustracji z 1565 istniało tu 70 warsztatów, których wyroby wywożono też poza granice kraju.

Rzemiosło tarczyńskie jest mało znane (akta zniszczone zostały w 1944 r.). XIX-wieczny opis poświadcza istnienie cechu kuśnierzy, legitymującego się przywilejem „króla Zygmunta z dnia 9 sierpnia 1576”. Prawdopodobnie błędnie odczytano datę, gdyż Zygmunt August zmarł w połowie 1572, przywilej może być wcześniejszy. Gdyby przyjąć, data jest poprawna, to wystawienie jego należałoby przypisać królowi Stefanowi Batoremu w pierwszym roku jego panowania, co jest mniej prawdopodobne. Przywilej potwierdzili królowie Władysław IV w 1635 i Jan Kazimierz w 1650. Szewcy dla swego statutu uzyskali aprobatę od Jana III Sobieskiego (1690). Wcześniej nadane przywileje zatwierdził opat Jan Kazimierz Szczuka, proboszcz warszawski (1678). Dokument Sobieskiego potwierdził August III (1744), a następnie uściślił go Stanisław August Poniatowski (1790). Przywilej z 1690 zezwalał szewcom na wystawianie w mieście jatek, w których prowadziliby handel za roczną opłatą od ich dzierżawy. W ten sposób proboszcz zapewnił sobie dodatkowe dochody oraz zastrzegł sobie tańsze wycenianie obuwia do swego dworu. Skupieni obowiązkowo w cechu szewcy corocznie wybierali cechmistrza spośród trzech kandydatów. Ostateczna decyzja należała do burmistrza. Obcy szewcy mieli prawo udziału w jarmarkach warunkiem dopuszczenia ich do handlu było poddanie kontroli jakości przywiezionych towarów. Sprawdzanie poziomu wykonania dotyczyło też miejscowych. Należało to do obowiązków cechmistrza. Sprawował on też funkcję sędziego wewnątrzcechowego, z wyłączeniem waśni połączonych z rozlewem krwi. Podlegały one, jak też wszystkie sprawy dotyczące cechmistrza, jurysdykcji Magistratu.

Królestwo Polskie

W Królestwie Polskim dokonano reorganizacji rzemiosła. Namiestnik Królestwa 31 grudnia 1816 zatwierdził Postanowienia względem urządzania rzemiosł, kunsztów i profesji. Nową organizację rzemiosła nazwano zgromadzeniem rzemieślniczym. Przewodniczył mu Urząd Starszych, składający się ze starszego, podstarszego oraz komisarza municypalnego, zazwyczaj burmistrza. Starszych wybierano co trzy lata w tajnym głosowaniu wszystkich członków zgromadzenia. Nowe organizacje rzemieślnicze powstać miały wszędzie tam, gdzie było co najmniej dziesięciu majstrów jednej branży. Jeśli zbyt mała liczba rzemieślników nie pozwalała na założenie zgromadzenia w danej miejscowości, mieli oni należeć do organizacji w innym mieście (zgromadzenia okręgowe). Rzemieślników nie obowiązywał przymus należenia do zgromadzenia. Zmiana przepisów umożliwiła czeladnikom swobodny wybór miejsca pracy.

Od 1819 r. zgromadzenia okręgowe włączyły w swe szeregi także rękodzielników wiejskich. Dotychczas cechy skupiały wyłącznie mieszczan. To odstępstwo od tradycji pozwoliło na organizowanie okręgów i powołanie nowych zgromadzeń, jak np. młynarskich, nie spotykanych przed reformą. Mocą postanowienia Namiestnika zgromadzenia otrzymały prawo szkolenia uczniów i doskonalenia czeladników. Żydzi zostali dopuszczeni do zgromadzeń rzemieślniczych; mogli zapisywać i wyzwalać czeladników, nie mogli jednak brać udziału w sesjach, głosować podczas wyborów, pełnić urzędów cechowych, uczestniczyć przy wyzwolinach w charakterze biegłych. Około połowy XIX w. zgromadzenia okręgowe istniały: w Grójcu – kunsztu szewskiego, młynarskiego, garbarskiego i piekarskiego, w Goszczynie – szewskiego, młynarskiego i tkackiego, w Mogielnicy – szewskiego i krawieckiego, w Przybyszewie – szewskiego i młynarskiego, w Tarczynie – szewskiego, młynarskiego i kuśnierskiego oraz w Warce – kowalskiego, młynarskiego, garncarskiego, krawieckiego, stelmaskiego i kołodziejskiego, stolarskiego, szewskiego.

Zmiany, jakie dokonały się w rzemiośle w połowie XIX w. umożliwiły likwidację słabych organizacji cechowych lub łączenie ich z innymi tej samej branży w sąsiednich miastach. Np. Zgromadzenie Krawieckie w Górze Kalwarii przyłączone zostało do odpowiedniego zgromadzenia w Warce, a Zgromadzenie Młynarskie z Przybyszewa przyłączono do grójeckiego (1850).

Podział na okręgi nie był trwały. Niektóre zgromadzenia rozpadły się bezpowrotnie. Wg opisów miast z 1860 roku nie było już ich w Goszczynie i Przybyszewie. W Grójcu istniały dwa – szewskie i kowalskie, w Mogielnicy – szewskie, w Tarczynie – szewskie i kuśnierskie oraz w Warce – szewskie, kowalskie, młynarskie i rzeźnickie. Wprawdzie postanowienie z 1816 powołujące zgromadzenia rzemieślnicze, odnosiło się do miast, to jednak w miastach, które (w 1870 r.) utraciły prawa miejskie dalej istniały cechy. W ich zebraniach zamiast burmistrza lub innego urzędnika magistratu, brał udział wójt gminy. W 1875 Magistrat w Grójcu i urzędy gminne w dawnych miastach przekazywały (na polecenie Komisji Rządowej Sprawiedliwości) przywileje cechowe do Archiwum Akt Dawnych przy Trybunale Cywilnym w Warszawie. Stamtąd w latach osiemdziesiątych trafiły one do Archiwum Głównego w Warszawie (dziś Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie).

Pod koniec XIX w. rozwiązały się wszystkie zgromadzenia w Tarczynie. Jedynie w powiatowym Grójcu utworzono nowe organizacje: rymarzy, oraz wspólną stolarzy, bednarzy i stelmachów. W 1895 r. działalność prowadziły zgromadzenia: w Grójcu – kowali i ślusarzy; rymarzy; stolarzy, bednarzy i stelmachów; szewców; w Mogielnicy – szewców i w Warce – kowali i ślusarzy; młynarzy; stolarzy, bednarzy i stelmachów; szewców.

Przepisy prawne z 1816 r. nie przewidywały łączenia we wspólnych organizacjach nawet pokrewnych sobie rzemiosł. Gubernator warszawski zarządził likwidację takich zgromadzeń z dniem 1 stycznia 1904 i zalecił m.in. tworzenie jednobranżowych zgromadzeń powiatowych.

Dwudziestolecie międzywojenne

W Polsce niepodległej funkcjonowanie cechów nie było regulowane żadnymi nowymi odgórnymi przepisami. Opierano się przede wszystkim na ustawie z 1816 i tradycjach przeniesionych z XIX w. Nie skrępowane były inicjatywy zgromadzeń, a ingerencja władz miejskich – burmistrza była raczej formalna. Ustawa z 7 czerwca 1927 (tzw. prawo przemysłowe) położyła kres obowiązującej dotychczas praktyce swobodnego prowadzenia rzemiosła przez wszystkich chętnych. Odtąd wymagano wykazania się przed władzą przemysłową I instancji (starostwem), tzw. dowodem uzdolnienia. Na jego podstawie wydawano karty rzemieślnicze. Dowodem uzdolnienia mógł być dyplom mistrzowski lub czeladniczy, z zaświadczeniem o przepracowaniu co najmniej trzech lat w danym rzemiośle. Dopuszczano też możliwość uzyskania dyspensy przez osoby posiadające długoletni staż pracy w rzemiośle, a nie mające wymaganych dowodów uzdolnienia. Zachowana też została organizacja cechowa funkcjonująca na zasadzie dobrowolności. Celem jej istnienia miało być utrzymywanie łączności między członkami, dobrych stosunków między pracodawcami i pracownikami oraz roztoczenie pieczy nad młodzieżą.

Nowa ustawa nałożyła na cechy obowiązek zalegalizowania się, a więc posiadania statutów zatwierdzonych przez Urząd Wojewódzki. W Grójcu w 1929 r. zalegalizowano cechy: kowali (brak danych o liczbie członków w 1934), szewców (w 1934 – 73 członków), kołodziejów (8 członków), bednarzy i stolarzy; (cech stolarzy zlikwidowano w 1931); bednarze nie starali się o zarejestrowanie; krawców chrześcijan (powstał w 1916 – 18 członków), wędliniarzy (1916 – 29, w tym 2 honorowych), piekarzy (1916 – 18 członków), fryzjerów (1929 – 25 członków) i rymarzy (starszy mieszkał w Goszczynie). Cech Wędliniarzy obejmował miasto i powiat grójecki, podobnie Cech Fryzjerów: w Grójcu – 8 (w tym 6 Żydów), w Tarczynie – 3 (Żydzi), w Górze Kalwarii – 5 (3 Żydów), w Warce – 3 (Żydzi), w Mogielnicy – 3 (2 Żydów); dane z 1933. W 1930 powstał Cech Włókienniczy Żydów; w 1934 – 25 członków. Założenie własnej organizacji cechowej stało się potrzebne z chwilą wprowadzenia obowiązku posiadania oficjalnych dowodów uzdolnienia. Uzyskiwanie dyspens przewidywano tylko w okresie przejściowym (do 1932). Rzemieślnikom żydowskim pozostawała droga nauki i pracy u mistrzów chrześcijan. W 1937 Żydzi w Grójcu założyli Cech Budowlany (lokal w siedzibie Związku Rzemieślników Żydów przy ul. Warszawskiej 11). Obejmował on ślusarzy, stolarzy, malarzy, szklarzy i blacharzy. W 1934, z powodu małej liczby członków, Urząd Wojewódzki zlikwidował Cech Krawców, a w 1938 – Cech Ślusarzy.

W Mogielnicy, w 1928 zorganizowano Cech Szewców, Rzeźników, Kowali i Stolarzy (tzw. mieszany), który początkowo zrzeszał 77 rzemieślników. Wcześniej istniał tylko Cech Szewców, który w 1926 liczy 104 majstrów.

W Warce, w 1933 istniało 5 cechów: stolarzy, kowali, kołodziejów szewców i ślusarzy.

W 1929 powołano Izbę Rzemieślniczą we Włocławku, której działalność rozciągała się na teren województwa warszawskiego. Izba przejęła od cechów kontrolę zapisu uczniów oraz organizację egzaminów czeladniczych i mistrzowskich. Egzaminy czeladnicze przed komisją grójecką zdawali terminatorzy z powiatów grójeckiego i warszawskiego (do 1935). Od 1935 na egzaminy mistrzowskie do Grójca przyjeżdżali czeladnicy z powiatów: grójeckiego, mińsko-mazowieckiego i warszawskiego. Cechy zostały uzależnione od Izby. Miały obowiązek zawiadamiania o swych zebraniach, przesyłania odpisów protokołów i corocznych preliminarzy budżetowych. Na podstawie drugiej noweli prawa przemysłowego z 1938 cechy jednego lub kilku rodzajów rzemiosła mogły łączy się w związki cechów. Cechy rzemieślnicze w międzywojniu były w swej większości organizacjami pozbawionymi wpływu na gospodarczy rozwój rzemiosła, a działalność swą rozwijały raczej na polu życia towarzyskiego członków.

II wojna światowa

W 1940 r. cechy, opierające działalność na prawie przemysłowym, nie zostały formalnie rozwiązane. Zlikwidowano te z nich, które liczyły poniżej 50 członków. W ciągu 1941 r. nastąpiła reorganizacja rzemiosła. Powstały Powiatowe Grupy Rzemiosła, mające swe siedziby w miastach powiatowych. Lokal Powiatowej Grupy Rzemiosła w Grójcu znajdował się przy Rynku pod nr 5. Grupa zajmowała się rozprowadzaniem kart zapotrzebowania na surowce i materiały dla rzemieślników oraz zapoznawaniem ich z treścią zarządzeń władz i instytucji, którym podlegała.

Od 1945 roku

W pierwszej połowie 1945 roku w Grójcu działalność rozpoczęły: Cech Spożywców i Cech Odzieżowy. Ten drugi zrzeszał samodzielnie wykonujących krawiectwo męskie, damskie i skórzane, kapelusznictwo, czapnictwo, wyrób ozdób damskich, tapicerstwo, pończosznictwo, bieliźniarstwo, tkactwo, rękawicznictwo, wyprawę skórek futrzanych i wypychanie zwierząt. Przynależność do cechu była obowiązkowa, a działalność wykraczała poza obręb miasta Grójca. W 1945 rozpoczął działalność Związek Cechów powiatu grójeckiego powołany mocą ustawy z 1938, która dopiero teraz przybrała realny kształt (lokal przy Placu Stalina 7, dziś Plac Wolności). Stanowił on oddział Izby Rzemieślniczej w Warszawie. W czerwcu Związek przeprowadził pierwszą po wojnie rejestrację warsztatów rzemieślniczych i chałupniczych. W 1948 częściowo zmieniono prawo przemysłowe. Dekret z 3 kwietnia wprowadził w życie obowiązek należenia wszystkich rzemieślników do cechów. Warunkiem ich założenia było skupienie minimum 50 członków z niezbyt odległego rejonu. W Grójcu zrzeszyli się w osobnych cechach powiatowych krawcy, szewcy i cholewkarze oraz wędliniarze. Natomiast fryzjerzy, kowale, młynarze, piekarze, stolarze, ślusarze i blacharze musieli należeć do okręgowych cechów tych branż w Warszawie. Inne rzadsze specjalności należały do cechów wojewódzkich.

Od 1 maja 1951 zlikwidowano cechy branżowe i powołano Powiatowe Cechy Rzemiosł Różnych. Ostatni starszy Cechu Szewców w Mogielnicy (do 1939), Wiktor Gulina, w 1955 przekazał akta z lat 1785-1938 do Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Warszawie. Po zlikwidowaniu powiatów (1975) w Grójcu rozpoczął działalność Rejonowy Cech Rzemiosł Różnych, od 1989 organizacja społeczno-zawodowa, zrzeszająca rzemieślników na zasadzie dobrowolności.

Bibliografia

Ewa i Włodzimierz Bagieńscy, Cechy rzemieślnicze, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 10-18 – na podstawie źródeł:
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Zbiór dokumentów pergaminowych;
Księgi Spraw Publicznych (Kanclerskie);
Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych, Komisja Województwa Mazowieckiego – Wydział Administracyjny;
Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy - Oddział w Warszawie: Rząd Gubernialny Warszawski (1867-1915) – Wydział Administracyjny;
Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy - Oddział w Górze Kalwarii: Akta miasta Grójca (1918-1939); Akta miasta Mogielnicy (1918-1939); Akta cechów rzemieślniczych w Mogielnicy; Księga przyjęć na naukę w cechach: krawców, piekarzy i rzeźników w Grójcu (1922-1934); Kwitariusz Cechu Szewców w Grójcu (1927-1936); Księga (ewidencyjna) Kreisgruppe. Handwerk Grojec (1941-1944);
Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce, dokumenty;
E. Bagieńska, W. Bagieński, Historia rzemiosła rejonu piaseczyńskiego, cz. 1, 2, Piaseczno 1981 – maszynopis w Rejonowym Cechu Rzemiosł Różnych w Piasecznie (Tarczyn);
J. T. Lubomirski, Wstęp do Księgi Ziemi Czerskiej, Warszawa 1879, s. LXIII-LXV (Grójec);
Lustracja województwa mazowieckiego 1565 r., Warszawa 1967, cz. 1;
A. Kornatek, Rzemiosło wareckie w XIV-XVIII w., [w:] Dzieje Warki 1321-1971. Studia i materiały, praca zbiorowa, Warszawa 1975, s. 68-73;
Lustracja województwa mazowieckiego XVII wieku, cz. 2, 1660-1661, Warszawa 1989;
W. Bagieński, Zarys dziejów rzemiosła na zachodnim i południowym Mazowszu XVI-XVIII/XIX w., [w:] Z dziejów rzemiosła żyrardowskiego, Żyrardów 1988, s. 5-20.