Żeńska Szkoła Ogrodniczo-Rolnicza w Nowym Przybyszewie

Żeńska Szkoła Ogrodniczo-Rolnicza w Nowym Przybyszewie – szkoła dla dziewcząt funkcjonująca w latach 1921–1950 (również podczas II wojny światowej) w Przybyszewie.

Historia

W 1919 r. z inicjatywy wieloletniego proboszcza w Przybyszewie, ks. Stanisława Wilkoszewskiego (1883–1955), Kółko Rolniczo-Ogrodnicze w tej miejscowości i 54 drobnych rolników z Przybyszewa oraz ze wsi Pacew i Jadwigów, aktem notarialnym sporządzonym 1 lipca 1919 r. nabyli (graniczące z gruntami przybyszewskimi) dobra rządowe Strupiechów (331,46 ha). Kółku Rolniczemu przypadło 86,39 ha, z których 51,16 ha sprzedano 140 rolnikom. Pozostałą część (ok. 35,24 ha) Kółko Rolniczo-Ogrodnicze przekazało Towarzystwu Oświatowemu im. Cecylii Plater-Zyberkówny z siedzibą w Warszawie, pod warunkiem zorganizowania szkoły gospodarczej dla dziewcząt. Pod nazwą Towarzystwo Oświatowe ... działało wówczas Zgromadzenie Służebnic Najświętszego Serca Jezusa - Posłanniczek Maryi. Przejęte dobra obejmowały budynek gorzelni, zabudowania gospodarcze, ok. 17,6 ha ziemi ornej, 7,9 ha sadów, 2,0 ha łąk, 0,3 ha pastwisk, 1,5 ha stawów, 4,7 ha parku oraz 1,2 ha innych gruntów.

Przed uruchomieniem szkoły Towarzystwo Oświatowe przysłało do Nowego Przybyszewa cztery siostry: na kierowniczkę wyznaczono Lucynę Sokolnicką, która przy pomocy funduszy Towarzystwa, Ministerstwa Rolnictwa i Dóbr Państwowych (MRiDP - 2 mln marek i 130 książek o tematyce rolnej, lampę projekcyjną z przeźroczami), Sejmiku Grójeckiego (1 mln 200 tys. marek) oraz materialnego wsparcia okolicznych ziemian i pracy fizycznej parafian (m.in. Białków, Chochlewiczów, Nowakowskich, Figurskich) przebudowała budynek gorzelni i dostosowała do potrzeb szkoły i internatu. Pani Anna Janasz ofiarowała nowo organizującej się placówce 7 m zboża selekcyjnego, 2 sztuki trzody, ks. prałat Marceli Wacław Nowakowski (1882–1940) - 2 wagony bali i desek na podłogi, Koło Chyliczanek zaopatrzyło bibliotekę szkolną w książki, przekazało apteczkę i sprzęt liturgiczny do kaplicy szkolnej oraz ogrodzenie podwórka szkolnego. Maria Leszczyńska dostarczyła nasiona warzyw i kwiatów, pomagała przy zakładaniu sadu i ogrodu.

Ministerstwo Rolnictwa i Dóbr Państwowych zatwierdziło placówkę jako Żeńską Szkołę Ogrodniczo-Rolniczą w Nowym Przybyszewie. Uruchomiono ją 1 października 1921. Przez rok nosiła nazwę Szkoła Ludowo-Gospodarcza w Nowym Przybyszewie, a w latach 1923–1945 - Rolnicza Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego, którą do końca 1945 r. kierowała Helena Jakubisiak (zm. 29 kwietnia 1968). 16 października 1922 szkołę poświęcił bp Stanisław Gall. W roku 1924 Towarzystwo Oświatowe aktem notarialnym z 16 marca formalnie przejęło na własność od Kółka Rolniczo-Ogrodniczego w Przybyszewie nieruchomość ziemską z dawnego majątku Strupiechów. Ośrodek szkolny wpisany został do Księgi Wieczystej pod nazwą Nowy Przybyszew.

W międzywojniu początkowo szkoła znajdowała się pod nadzorem Ministerstwo Rolnictwa i Dóbr Państwowych, potem Wojewódzkiej Izby Rolniczej, a wreszcie Ministerstwa Oświaty i Wyznań Religijnych. Bezpośredni nadzór nad nią sprawował Sejmik Powiatowy. Placówkę włączono do sieci rolniczych szkół powiatowych. Potrzeby dydaktyczne wymuszały stały jej rozwój. W pierwszej kolejności powiększono budynek szkolny; od strony wschodniej dobudowano pawilon przeznaczony na sypialnię uczennic (obecnie nie istnieje) oraz budynek dla administracji i pracowników szkoły. W latach 1938-1939 wzniesiono dom mieszkalny dla nauczycielek i praktykantek (obecnie zajęty przez kierownictwo Ośrodka Łowieckiego).

Do szkoły przyjmowano dziewczęta z ukończoną szkołą powszechną. Nauka, w systemie internatowym, trwała 11 miesięcy (od 1 października do 11 września). W latach międzywojennych za całkowite utrzymanie uczennice płaciły 40 zł miesięcznie. Była to wówczas znaczna suma.

Dochody z gospodarstwa rolnego i czesne nie wystarczały na utrzymanie szkoły. Niedobory pokrywano z dotacji Ministerstwa Rolnictwa i Dóbr Państwowych, Sejmiku Grójeckiego (nieregularnie) i funduszów Towarzystwa Oświatowego. Za sumy uzyskane z tych źródeł opłacano pięciu nauczycieli i zakupowano pewną ilość pomocy naukowych.

W szkoleniu praktycznym uczono prowadzenia gospodarstwa domowego i podwórzowego. Hodowano drób, bydło, prowadzono wylęgarnię jaj. Uczennice pochodziły głównie z ówczesnego województwa warszawskiego (40%) oraz województw centralnych i wschodnich (60%). Stosunkowo mało dziewcząt pobierających naukę w Nowym Przybyszewie pochodziło z tej wsi i okolic.

Od początku lat trzydziestych zimą placówka organizowała czterotygodniowe kursy kroju, szycia, haftu i gotowania. W 1931 uczestniczyło w nim 21 kobiet (w tym z Przybyszewa – 14). W latach 1922-1931 do szkoły łącznie uczęszczało 345 dziewcząt, w tym 2 z Łotwy.

W międzywojniu szkoła brała czynny udział w wystawach rolniczych, m.in. w Goszczynie (1927), Grójcu (1927, 1928), Warszawie (1928), w Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu (1929). Za swoje eksponaty (zboża, drób, warzywa, przetwory, roboty ręczne) otrzymała brązowe i srebrne medale oraz puchary od MRiDP i Koła Hodowców.

Dzięki starannie prowadzonej selekcji kur zielononóżek szkoła zaopatrywała okolicę w zarodowe jaja. Wysyłano je też na zamówienie do Wielkopolski i Małopolski. Było to możliwe głównie dzięki niestrudzonej w pracy nauczycielce, Jadwidze Sałackiej (zm. 1942).

Osiągnięcia dydaktyczno-wychowawcze podsumowywano m.in. na zjazdach absolwentek. Do 1939 roku odbyło się ich trzy: w 1925, 1927 i w 1932 roku.

Nauczycielki w trakcie nauki starały się tak wychowywać dziewczęta, aby były dobrymi, wzorowymi gospodyniami, żonami, matkami i światłymi obywatelkami kraju kierującymi się w życiu zasadami religii katolickiej.

O działalności placówki podczas okupacji hitlerowskiej wiemy niewiele. Zachowany „Dziennik Korespondencyjny” rejestrujący daty i treść nadchodzących i wychodzących pism urywa się na 13 stycznia 1941. W tym dniu otrzymała ona pismo w sprawie usunięcia geografii z programu nauczania.

Ze sprawozdania z działalności szkoły, które Helena Jakubisiak złożyła w 1948 r. na czwartym zjeździe absolwentek, wiemy, że w latach 1939–1945 prowadzono internatową Szkołę Gospodarstwa Wiejskiego oraz dwuletnią rolniczą szkołę dla dziewcząt dochodzących z okolicznych wiosek. Niektóre uczennice uczęszczały na komplety tajnego nauczania w zakresie szkoły średniej, które prowadzili nauczyciele wysiedleni z Poznańskiego. Mimo, że część zabudowań przez dłuższy czas zajmowali Niemcy, nauka prowadzona była bez przerwy. Przez szkołę przewinęło się kilkadziesiąt osób; jedni zatrzymywali się na parę godzin, inni na parę tygodni lub miesięcy, wszyscy szukali schronienia, pomocy, łyżki strawy.

Po wyzwoleniu Grójeckiego spod okupacji niemieckiej szkoła przejęta została przez państwo i otrzymała nazwę Średnia Szkoła Rolnicza w Nowym Przybyszewie. Nauka w niej trwała 2 lata. Początkowo kierowała nią mgr Jadwiga Łukaszewicz (od 30 sierpnia 1945), następnie Helena Jakubisiak. Ze szczątkowo zachowanych sprawozdań wiemy, że w roku szkolnym 1949/1950 do klasy I uczęszczało 16 dziewcząt, do II - 15. Uczyły je: Helena Jakubisiak (matematyka, język polski, higiena, historia), Stefania Januszewska, Tyczyńska, Janina Jurko (kroju i szycia, zajęcia świetlicowe, wychowanie fizyczne, nauka o Polsce i świecie współczesnym), Adela Aborowicz (ogrodnictwo), ks. Stanisław Zaleski (religia). W szkole działało koło Związku Młodzieży Polskiej. Z planów pracy wychowawczej składanych Inspektorowi Oświaty Rolniczej w Grójcu (Wacławowi Przytockiemu), wiemy, że dziewczęta w Państwowym Gospodarstwie Rolnym w Rykałach zwiedzały młyn, tartak, gorzelnię, hodowlę zwierząt, mleczarnię (1 kwietnia 1949), w Warszawie - ogrody miejskie, ogród zoologiczny, drukarnię Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik”, Muzeum Narodowe, w Chyliczkach - wylęgarnię i hodowlę w szkole rolniczej, w Turowicach - Muzeum Ornitologiczne (maj 1949).

W Nowym Przybyszewie goszczono młodzież ze szkół rolniczych z Chyliczek i Płocka. Dużo miejsca w pracy wychowawczej zajmowały akademie z okazji 1 maja, 22 lipca. Zespół teatralny wystawiał sztuki, m.in. we wsi Olszew. W 1950 r. Towarzystwo Oświatowe zlikwidowano, obiekt przejęło państwo, szkołę (wraz z 11 innymi szkołami rolniczymi w powiecie) rozwiązano (1 czerwca 1950). Inwentarz placówki wywieziono do innych szkół rolniczych.

W ciągu 18 lat istnienia szkoły uczyło się w niej ok. 1260 dziewcząt, przeciętnie każdego roku ok. 38 uczennic. Spełniła ona znaczącą rolę w rozwoju upraw rolnych i hodowli u okolicznych rolników. W gospodarstwie szkolnym zaopatrywali się oni w rasowe prosięta, nowe odmiany drobiu, kwalifikowane nasiona zbóż, warzyw, korzystali z porad odnoszących się do stosowania nawozów sztucznych, leczenia zwierząt.

Po zamknięciu szkoły nieruchomość przekazano Okręgowemu Zarządowi Lasów Państwowych w Radomiu, a od 14 października 1960 oddano ją Polskiemu Związkowi Łowieckiemu, który na tym terenie urządził istniejący do dziś Ośrodek Hodowli Zwierzyny w Nowym Przybyszewie. W murowanym budynku mieszkalnym pozostawiono długoletnią kierowniczkę, Helenę Jakubisiak, a w drewnianym - kilka osób z dawnego personelu szkoły i gospodarstwa.

Bibliografia

• Wanda Szeląg, Żeńska Szkoła Ogrodniczo-Rolnicza w Nowym Przybyszewie, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt piąty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1996, s. 101-105 – na podstawie źródeł:
• Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy. Oddział w Górze Kalwarii. Starostwo Powiatowe w Grójcu. Średnia Szkoła Rolnicza w Nowym Przybyszewie, sygn. 919;
• Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy. Oddział w Górze Kalwarii. Dziennik Korespondencji Szkoły Rolniczej w Nowym Przybyszewie 1934–1949, sygn. 920;
• Helena Jakubisiak, Sprawozdanie z 25-lecia istnienia szkoły w Nowym Przybyszewie oraz inne materiały w posiadaniu Leonardy Głowackiej (Konstancin-Jeziorna);
• Stanisław Rosłoniec, Przybyszew. Osada w pow. grójeckim, Warszawa 1833, s. 77-78, 232-234.