Maciej Gabała

Maciej Gabała (ur. 26 lutego 1896 w Rajgrodzie, zm. 29 listopada 1952 w Warszawie) – powstaniec wielkopolski (1919), oficer Wojska Polskiego, komisarz Policji Państwowej, uczestnik konspiracji 1939–1945.

Życiorys

Maciej Gabała urodził się 26 lutego 1896 w Rajgrodzie (powiat Wyrzysk, woj. pomorskie), syn Bartłomieja, robotnika rolnego (do 1914) i Marii z domu Nabasiak. W 1929 roku ojciec kupił 3 ha ziemi.

Gabała po ukończeniu szkoły elementarnej (1911), w Iatach 1911–1914 uczył się w Szkole Dokształcającej; w 1915 powołany został do armii niemieckiej, w której przymusowo służył do końca 1918 roku. 3 stycznia 1919 wstąpił do oddziału powstańczego w Turach (w powiecie Szubin, woj. poznańskie), uczestniczył w wyzwalaniu Wielkopolski.

W 1924 ukończył dwuletnią Wielkopolską Szkołę Podchorążych Piechoty dla podoficerów w Bydgoszczy i zdał egzamin maturalny. W Wojsku Polskim służył od lipca 1924 do 30 kwietnia 1936 w 56. Pułku Piechoty Wielkopolskiej w Krotoszynie. Po trzymiesięcznym kursie teoretycznym i trzymiesięcznym przeszkoleniu praktycznym dla oficerów Wojska Polskiego, w stopniu porucznika, przeniesiono go do rezerwy i z dniem 1 maja 1936 jako kapitana zatrudniono w Policji Państwowej w Grudziądzu. Służbę w niej pełnił do 30 sierpnia 1939. W tym dniu został zmobilizowany i przydzielony do 16 Dywizji Piechoty w Grudziądzu, jako dowódca batalionu wojskowego korpusu bezpieczeństwa; brał udział w walkach osłonowych o to miasto, następnie w grupie płka Kota, w walkach odwrotowych pod Kamionką Strumiłłową i Janowem Lubelskim. Tu dostał się do niewoli niemieckiej, skąd po kilku dniach zbiegł.

W końcu września 1939 w Warszawie wstąpił do tajnej organizacji Służba Zwycięstwu Polski i zgłosił się w Komendzie Policji Państwowej w Warszawie. Członek Służby Zwycięstwu Polski, płk Marian Kozielewski, były komendant Policji Państwowej w Warszawie, skierował go do Grójca, aby objął stanowisko komendanta powiatowego Policji Państwowej i pracował na rzecz organizacji niepodległościowych. Funkcję tę objął 15 października 1939.

W końcu października tego roku wstąpił w Grójcu do Służby Zwycięstwu Polski, przekształconej później w Związek Walki Zbrojnej i następnie w Armię Krajową. Był szefem bezpieczeństwa (kontrwywiadu) w Komendzie Obwodu Grójec „Gawron”-„Głuszec” (ps. „Galik”, „Marek”). Praca Gabały polegała m.in. na ostrzeganiu podziemnych władz polskich i ludności przed zamierzonymi represjami władz niemieckich, wprowadzaniu wroga w błąd, sabotażu zarządzeń okupanta godzących w interesy ludności polskiej. Wg oświadczenia kpt. Maksymiliana Albina Głowińskiego, ps. „Maciek”, „Godziemba”, kwatermistrza Obwodu, złożonego 25 lipca 1947 w Białogardzie, Gabała zorganizował na terenie Obwodu Grójec Państwowy Korpus Bezpieczeństwa (przybrał wówczas ps. „Drzewski”), straż samorządową oraz kadrę pułku „G” Wojskowego Korpusu Służby Bezpieczeństwa i szkolił ją jako dowódca batalionu, a po aresztowaniu dowódcy pułku „G” wyznaczony został na dowódcę tegoż pułku (przybrany pseudonim „Jurand”). Oświadczenie to zdaje się uwiarygodniać nieco późniejszy życiorys napisany przez Gabałę, w którym podaje te same informacje co „Godziemba”. Rzecz wymaga dalszej weryfikacji. W 1942, jako referent bezpieczeństwa, wszedł w skład Powiatowej Delegatury Rządu RP na Kraj w Grójcu.

W czasie okupacji prowadził spokojny tryb życia, nie przyjmował Niemców i nie pił alkoholu. O jego konspiracyjnej działalności w zasadzie wiedziały trzy osoby:

• Dionizy Wincenty Rusek (nazwisko okupacyjne – Józef Wolski), komendant Obwodu ZWZ/AK;
• ppor. Zygmunt Nowiński (nazwisko okupacyjne – Czesław Nowotny), ps. „Zgrzyt”, szef wywiadu Obwodu;
• por. Jan Franciszek Wernke (nazwisko okupacyjne – Jan Zakrzewski), ps. „Wiara”, „Błysk”, oficer broni (kwiecień 1941-19 stycznia 1945), organizator zrzutowisk i dca Kedywu Obwodu.

Jedną z nielicznych osób, które odwiedzały jego dom był „Błysk”. Łączność między KO a Gabałą utrzymywała Aurelia Budytowa („Laurka”). W końcu I kwartału 1944 Niemcy wpadli na trop jego tajnej działalności i 18 marca aresztowali. W czasie nocnej rewizji mieszkania nie odnaleziono materiałów obciążających. Według raportu sporządzonego przez Komendę Obwodu AK dla Podokręgu Zachodniego „Hajduki”, Gabała inwigilowany był od lipca 1943, ale dzięki staroście Wernerowi Zimmermannowi i komendantowi garnizonu Wermachtu, nic został aresztowany. Zatrzymano go prawdopodobnie za kolportaż konspiracyjnych gazetek i zbieranie pieniędzy na potrzeby Armii Krajowej. Osadzony został w miejscowym więzieniu Szupo, 25 marca przewieziono go do siedziby gestapo w Grójcu, przy ul. Mogielnickiej 15. 27 marca 1944 razem z 23 innymi więźniami został uwolniony z więzienia przez oddziały AK Obwodu „Głuszec”.

● Więcej w osobnym artykule: Akcja na Caritas.

Odtąd ukrywał się w powiecie rawskim pod fałszywym nazwiskiem – Bartłomiej Brzycki („Rafał”). Do 13 stycznia 1945 pełnił funkcję kwatermistrza i dowódcy batalionu Obwodu Rawa Mazowiecka. 13 stycznia 1945 w czasie łapanki został ponownie aresztowany i wywieziony do Niemiec, skąd w marcu tego roku zbiegł do kraju.

W kwietniu 1945 podjął pracę w Państwowym Przedsiębiorstwie Traktorów i Maszyn Rolniczych Oddział w Bydgoszczy. 14 maja 1945 Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Grójcu wydało zaświadczenie podpisane przez przewodniczącego (Wacława Bednarskiego) i sekretarza (Bronisława Starczewskiego) stwierdzające, iż „w czasie okupacji był dobrym Polakiem” i pomagał aresztowanym, za co złożono mu „podziękowanie i słowa uznania”.

10 października 1945 po zwolnieniu z pracy w Bydgoszczy przeszedł do Urzędu Wojewódzkiego w Szczecinie, z siedzibą w Koszalinie, a od 15 października – w Szczecinie. 14 sierpnia 1946 został zweryfikowany przez Komisję Rehabilitacyjno-Kwalifikacyjną dla Byłych Funkcjonariuszy Policji Państwowej przy Prezydium Rady Ministrów. Na podstawie zebranych informacji i opinii różnych osób stwierdziła ona, że nie ma zastrzeżeń, aby zatrudnić go w służbie państwowej (pismo nr 40-3/2 GM).

Wiosną 1946 razem z Bronisławem Starczewskim udzielił pomocy Leonowi Komorowskiemu („Żbik”) i Zbigniewowi Maliszewskiemu („Rwal”), członkom Ruchu Oporu Armii Krajowej, uczestnikom akcji zbrojnej na siedzibę Urzędu Bezpieczeństwa w Grójcu (21 listopada 1945). Zatrudnieni zostali jako praktykanci rolni w szczecińskich Państwowych Gospodarstwach Rolnych. Gabała umożliwił też wyjazd za granicę żonie Jana Wernke – „Błyska”.

W Urzędzie Wojewódzkim w Szczecinie pracował jako kierownik Oddziału Porządku Publicznego w Wydziale Społeczno-Politycznym, następnie jako kierownik Oddziału Ogólnoprawnego w Wydziale Administracyjno-Prawnym. Kiedy i dlaczego przestał pracować w Szczecinie, na razie nie udało się ustalić. Prawdopodobnie zwolniony z pracy lub zagrożony aresztowaniem schronił się w Krakowie i pracował w Nowej Hucie jako technik budowlany. 15 listopada 1950 został aresztowany i razem z kilkoma innymi członkami Armii Krajowej oskarżony o współdziałanie z Niemcami na szkodę i likwidację członków lewicowych organizacji politycznych (Polskiej Partii Robotniczej) i wojskowych (Gwardii Ludowej, potem Armii Ludowej). Podczas rewizji mieszkania zarekwirowano pamiętnik Czesława Długołęckiego pt. Wspomnienia tłumacza u Niemców. W toku dochodzenia prowadzonego przez Urząd Bezpieczeństwa, przez pewien czas Gabała więziony był w Grójcu. Proces odbył się przed Wojewódzkim Sądem dla Województwa Warszawskiego, Wydział IV Karny we wrześniu 1951 (sygn. akt: II K. 364/51). Oskarżał prokurator Betoński. Dzięki staraniom rodziny, głównie córki, na procesie kilka osób obrony zeznawało na korzyść Gabały. 10 listopada 1951 skazany został na 10 lat więzienia; w procesie rewizyjnym obniżono karę do lat siedmiu.

W 1924 roku ożenił się z Katarzyną z Palaszków, z którą miał syna Jerzego (ur. 1924–?) i córkę Lidię (1927–1970). Za aktywną pracę zawodową i niepodległościową wyróżniony był Krzyżem Walecznych, Medalem Niepodległości, Srebrnym Krzyżem Zasługi (1934), Złotym Krzyżem Zasługi (1947).

Zmarł 29 listopada 1952 r. w warszawskim szpitalu więziennym przy ul. Ratuszowej, prawdopodobnie na atak serca. O fakcie tym rodzina natychmiast dowiedziała się z nieznanych dziś źródeł. Pochowano go na cmentarzu w Łodzi, przy ul. Ogrodowej.

3 marca 1995 Sąd Wojewódzki Wydział VIII Karny po interwencji i czterokrotnej zmianie prokuratora oraz składu sędziowskiego, unieważnił wyrok z 1951 roku. W uzasadnieniu podał: wszyscy pokrzywdzeni należeli do AK i prowadzili działalność niepodległościową w strukturach zbrojnych tej Armii. Unieważnienie dotyczyło kilku członków Armii Krajowej.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Gabała Maciej [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt piąty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - Oddział w Grójcu, Grójec 1996, s. 25–29, na podstawie źródeł:
• Archiwum Akt Nowych 203/X-82, k. 152-158;
• Niewykorzystane dotąd akta procesowe przechowuje Sąd Wojewódzki dla Woj. Warszawskiego, sygn. IV II K 364/51; VIII Ko 2451/92 un. (później VIII Ko 802/93 - unieważnienie wyroku);
• Kopie dokumentów: życiorys, zaświadczenie Komisji Rehabilitacyjnej, oświadczenie Maksymiliana Głowińskiego złożone przed władzami Związku Bojowników o Wolność i Demokrację w Białogardzie, fragment pamiętnika Czesława Długołęckiego, listy córki dr Lidii Gabały, akt zgonu wystawiony przez szpital więzienny - w posiadaniu Zdzisława Szeląga;
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec - „Głuszec”, Warszawa 1993, według indeksu nazwisk;
• Józef Ruszkowski, Plan „Burza” w Ośrodku Warka Obwodu Grójec - „Głuszec”, Warka 1995, [aneks].