Osadnictwo żydowskie

Osadnictwo żydowskie na terenie Ziemi Grójeckiej rozpoczęło się w drugiej połowie XVIII wieku i trwało do II wojny światowej (Holocaust).

Historia osadnictwa

Żydzi na terenie Mazowsza zamieszkali w okresie przedrozbiorowym. Ponieważ znaczna liczba miast miała przywilej de non tolerandis Judaeis, Żydzi osiedlali się głównie we wsiach. W 1768 roku ustawa sejmowa zniosła zakaz osiedlania się ludności żydowskiej, utrzymując jedynie moc przywileju nadanego Warszawie. Osadnictwu w latach 1795–1809 sprzyjała polityka władz pruskich mająca na celu przesiedlenie Żydów do miast. Stąd też, w okresie Księstwa Warszawskiego, w 1808 w Goszczynie mieszkało 67 Żydów (54,2% mieszkańców), 347 Żydów w Grójcu (54,2%), 208 Żydów w Mogielnicy (33,9%), w Tarczynie 126 Żydów (28,8%) i w Warce 324 (42,7%). Zaś w 1921 r. stan liczbowy ludności żydowskiej wynosił w Goszczynie 185 Żydów (15,0% mieszkańców), Grójcu 4922 (58,8%), Mogielnicy 2722 (51,2%), Tarczynie 1427 (56,5%), Warce 2176 (50,5%), oraz w Błędowie 815 Żydów (43,4%). W 1921 r. odsetek ludności żydowskiej miejskiej w ówczesnym powiecie grójeckim był jednym z wyższych w województwie warszawskim. Poza tym część tej społeczności mieszkała na terenie wsi. We wrześniu i październiku 1942 Niemcy hitlerowskie, realizując plan zagłady Żydów, przymusowo osiedliły ich w kilku gettach, będących obozami przejściowymi przed ich wysiedleniem do obozów zagłady i pracy. Część z nich zmarła w miejscach ich osiedlenia wskutek złych warunków życia, a także zginęła w masowych egzekucjach. Znikoma liczba przeżyła okres wojny. Po II wojnie światowej nie nastąpiło odrodzenie zorganizowanych form życia żydowskiego. Część Żydów zamieszkałych poza granicami Polski utworzyła związki wychodźców w poszczególnych miejscowościach (np. Komitet Grójeckich Żydów we Wrocławiu).

Gospodarka, kultura, polityka

Żydzi będący przede wszystkim ludnością miejską utrzymywali się głównie z handlu i rzemiosła. Struktura zawodowa po 1862 roku, w którym nastąpiło ich równouprawnienie, zniesienie ograniczeń osadniczych i możność nabywania nieruchomości uległa niewielkiemu zróżnicowaniu. Niektórzy z nich stali się właścicielami zakładów przemysłowych, dóbr ziemskich, a także wykonywali wolne zawody. Generalnie struktura zamożności pozostała bez zmiany. Znikoma liczba rodzin to rodziny zamożne, większość była ludnością ubogą i biedną. Wspomniane równouprawnienie spowodowało, że część uległa z czasem asymilacji i akulturacji, stając się członkami powstających na przełomie XIX i XX w. na tym terenie, wówczas nielegalnych partii politycznych, tak żydowskich, jak i polskich. Uczestniczyła również w życiu politycznym międzywojnia, popierając przede wszystkim żydowskie partie religijne i syjonistyczne. Jednak przez cały okres Żydzi pozostawali w kręgu oddziaływania gminy wyznaniowej.

Wspólnoty religijne

Pierwsze gminy wyznaniowe powstały w końcu XVIII w. w Grójcu, Mogielnicy, Tarczynie i Warce. Wokół nich przede wszystkim było zorganizowane życie religijne i społeczne. Bóżnica, cheder, mykwa i cmentarz, wówczas charakterystyczne obiekty, określały miejsce Żydów w układzie urbanistycznym miejscowości. Wokół nich również skupiona była ludność tu mieszkająca. Stosunkowo wcześnie oddziaływał tu chasydyzm będący nowym, masowym i ostatnim wielkim rozdziałem w dziejach mistyki żydowskiej na ziemiach polskich. Zwolennicy ruchu prezentowali swe poglądy już na przełomie XVIII i XIX wieku, zaś w pierwszej połowie XIX w. w obrębie oficjalnych gmin wyznaniowych powstały wspólnoty chasydzkie, których celem były wspólne modlitwy lub studiowanie własnych nauk. Gromadziły się wokół cadyków, będących ich przywódcami religijnymi i moralnymi. Wspólnoty te były bardzo charakterystyczne dla ludności żydowskiej. Cadycy: Chaim Meir Jechiel z Mogielnicy (zm. 1849), wnuk Izraela z Kozienic, Izrael Icchak Kalisz z Warki (1779–1848), umiłowany uczeń Symchy Bunema z Przysuchy, oraz jego syn Mendel z Warki (1819–1868) weszli do historii chasydyzmu jako jego współtwórcy i ideologowie.

Po II wojnie światowej

Po II wojnie światowej pozostały znikome ślady materialnej obecności ludności żydowskiej. Wojna ta przyniosła zagładę drewnianych osiemnastowiecznych bóżnic w Grójcu i Warce, uznanych za obiekty zabytkowe. Zachował się jedynie bezstylowy dom modlitwy w Grójcu. Na niektórych z cmentarzy żydowskich zachowały się ścięte przy ziemi fragmenty nagrobków, które informują o rzędowym lokowaniu pochówków. Wojenne losy 200 Żydów, zamordowanych w lipcu 1943 w Dębówce koło Góry Kalwarii, ekshumowanych i pochowanych po wojnie, upamiętnia wybudowany przy cmentarzu w Grójcu pomnik. Na cmentarzu w Warce w 1988 r. wzniesiono ohel (grobowiec) w miejscu domniemanego pochówku cadyków wareckich, będący celem pielgrzymek chasydów z całego świata.

Bibliografia

• Adam Penkalla, Osadnictwo żydowskie, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 64-67 – na podstawie źródeł:
• B. Wasiutyński, Ludność żydowska w Polsce w wiekach XIX i XX. Studium statystyczne, Warszawa 1930;
• I. B. Alterman (wyd.), Megilat Gritze, Tel-Aviv 1955;
• A. Eisenbach, Mobilność terytorialna ludności żydowskiej w Królestwie Polskim, [w:] Społeczeństwo Królestwa Polskiego, Warszawa 1966, t. 2, s. 179-316;
• M. Buben, Opowieści chasydów, Poznań 1986;
• Z. Targielski, Początki chasydyzmu na ziemi radomskiej, „Radomir” 1987, nr 7, s. 15-32;
• Adam Penkalla, Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim, Radom 1992;
• I. Schiper, Przyczynki do dziejów chasydyzmu w Polsce, Warszawa 1992.