1806
edycji
brak opisu edycji
(Utworzono nową stronę "'''Żydzi w Błędowie''' stanowili znaczący odsetek jego mieszkańców, zwłaszcza w okresie międzywojennym. == Historia == Dzieje osadnictwa Żydów w Błędowie nie są dotąd rozpoznane. Adam Penkalla i Eleonora Bergman twierdzą, że w miejscowości tej zaczęli osiedlać się w drugiej połowie XIX w., zapewne po roku 1862, kiedy to na skutek reform przeprowadzonych w 1862 przez naczelnika Urzędu Cywilnego Królestwa Polskiego, Aleksandra Wi…") |
Nie podano opisu zmian |
||
| Linia 1: | Linia 1: | ||
'''Żydzi w Błędowie''' stanowili znaczący odsetek jego mieszkańców, zwłaszcza w okresie międzywojennym. | '''Żydzi w [[Błędów|Błędowie]]''' stanowili znaczący odsetek jego mieszkańców, zwłaszcza w okresie międzywojennym. | ||
== Historia == | == Historia == | ||
| Linia 12: | Linia 12: | ||
Z pisma wójta Błędowa do Starosty w Grójcu z 10 marca 1940 r. wiemy, że w gminie zamieszkiwało 6200 Polaków, 413 volksdeustchów i 1145 Żydów. Liczba tych ostatnich zwiększyła się wskutek osiedlania się w niej (głównie w osadzie) współplemieńców wysiedlonych przede wszystkim z Łodzi i Aleksandrowa Łódzkiego. W marcu 1940 z tych miast do [[Błędów|Błędowa]] przybyły 72 osoby, w czerwcu – 79. Łącznie w miejscowości żyło 1030 Żydów. W posiadaniu ich znajdowały się wówczas m.in. olejarnia Joska Goldmana, 5 spośród 8 piekarń (Minstera Gedala, Noecha Zajdenwebera, Jankiela Bekiera, Nusyna Taśmy, Szlamy Rokitowicza). | Z pisma wójta Błędowa do Starosty w Grójcu z 10 marca 1940 r. wiemy, że w gminie zamieszkiwało 6200 Polaków, 413 volksdeustchów i 1145 Żydów. Liczba tych ostatnich zwiększyła się wskutek osiedlania się w niej (głównie w osadzie) współplemieńców wysiedlonych przede wszystkim z Łodzi i Aleksandrowa Łódzkiego. W marcu 1940 z tych miast do [[Błędów|Błędowa]] przybyły 72 osoby, w czerwcu – 79. Łącznie w miejscowości żyło 1030 Żydów. W posiadaniu ich znajdowały się wówczas m.in. olejarnia Joska Goldmana, 5 spośród 8 piekarń (Minstera Gedala, Noecha Zajdenwebera, Jankiela Bekiera, Nusyna Taśmy, Szlamy Rokitowicza). | ||
20 stycznia 1941, Ernst Maurer, odpowiedzialny w Starostwie za „kwestię żydowską”, zarządził, aby do 27 stycznia wszyscy Żydzi osiedlili się w najbliższych miastach ([[Grójec]], [[Mogielnica]], [[Góra Kalwaria]], [[Warka]]) oraz w [[Tarczyn|Tarczynie]] i [[Błędów|Błędowie]]. Zamieszkali w tej ostatniej miejscowości, w lutym 1941 (prawdopodobnie 25, 26) zostali wywiezieni do Białej Rawskiej, a stąd do obozu zagłady w Treblince. Mienie pożydowskie Komisja Likwidacyjna przydzieliła volksdeutschom i miejscowej ludności, pozostałą część po zdezynfekowaniu, oraz niektóre mieszkania i jedno gospodarstwo rolne – gminna Delegatura Rady Opiekuńczej Powiatowej przydzieliła Polakom wysiedlonym z Pomorza. Pożydowski cmentarz decyzją Niemców został wkrótce zniszczony, macewy zużyto do budowy chodników i utwardzenia dróg, część zabrali okoliczni mieszkańcy m.in. na podmurówki domów i podjazdy do nich. Na cmentarzu katolickim w Błędowie znajduje się nagrobek ufundowany przez Abrahama Wolfa Alberta, na którym w języku polskim i języku angielskim umieszczono napis: „''W dowód wdzięczności // dla p. Heleny Małachowskiej, która z szacunku dla innej religii // ocaliła od zniszczenia // kamień z nagrobka żydowskiego // symbol religijny oraz dowód // obecności społeczności żydowskiej // w tym rejonie Polski // Kamień ten znajduje się obecnie w brytyjskim Muzeum Wojny''”. Ilu z błędowskich Żydów przeżyło, nie udało się ustalić. Ocaleli ci, których [[Pomoc Żydom|przechowywali Polacy]]. Czynili to m.in. w różnych czasach: Marcińczakowie z [[Jakubów|Jakubowa]], Jan Rylski z Bielan, Jan Biedrzycki z Chodnowa, Stanisław Kowalski, Marian Skawiński z [[Wilków Pierwszy|Wilkowa]]. Dalszy los ukrywanych nie jest znany. Wiadomo tylko, że w 1945 do osady wróciła jedna osoba, ile w następnym roku – nie udało się ustalić. | 20 stycznia 1941, Ernst Maurer, odpowiedzialny w Starostwie za „kwestię żydowską”, zarządził, aby do 27 stycznia wszyscy Żydzi osiedlili się w najbliższych miastach ([[Grójec]], [[Mogielnica]], [[Góra Kalwaria]], [[Warka]]) oraz w [[Tarczyn|Tarczynie]] i [[Błędów|Błędowie]]. Zamieszkali w tej ostatniej miejscowości, w lutym 1941 (prawdopodobnie 25, 26) zostali wywiezieni do Białej Rawskiej, a stąd do obozu zagłady w Treblince. Mienie pożydowskie Komisja Likwidacyjna przydzieliła volksdeutschom i miejscowej ludności, pozostałą część po zdezynfekowaniu, oraz niektóre mieszkania i jedno gospodarstwo rolne – gminna Delegatura Rady Opiekuńczej Powiatowej przydzieliła Polakom wysiedlonym z Pomorza. Pożydowski cmentarz decyzją Niemców został wkrótce zniszczony, macewy zużyto do budowy chodników i utwardzenia dróg, część zabrali okoliczni mieszkańcy m.in. na podmurówki domów i podjazdy do nich. Na cmentarzu katolickim w Błędowie znajduje się nagrobek ufundowany przez Abrahama Wolfa Alberta, na którym w języku polskim i języku angielskim umieszczono napis: „''W dowód wdzięczności // dla p. Heleny Małachowskiej, która z szacunku dla innej religii // ocaliła od zniszczenia // kamień z nagrobka żydowskiego // symbol religijny oraz dowód // obecności społeczności żydowskiej // w tym rejonie Polski // Kamień ten znajduje się obecnie w brytyjskim Muzeum Wojny''”. Ilu z błędowskich Żydów przeżyło, nie udało się ustalić. Ocaleli ci, których [[Pomoc Żydom|przechowywali Polacy]]. Czynili to m.in. w różnych czasach: Marcińczakowie z [[Jakubów|Jakubowa]], Jan Rylski z [[Bielany|Bielan]], Jan Biedrzycki z [[Chodnów|Chodnowa]], Stanisław Kowalski, Marian Skawiński z [[Wilków Pierwszy|Wilkowa]]. Dalszy los ukrywanych nie jest znany. Wiadomo tylko, że w 1945 do osady wróciła jedna osoba, ile w następnym roku – nie udało się ustalić. | ||
Po 1945 roku nastąpiła dalsza dewastacja cmentarza. Na części, po wywiezieniu żwiru, urządzono strzelnicę, pozostała stała się nieformalnym składowiskiem śmieci. W 1995 z inicjatywy Dariusza Lubowiedzkiego, rabina Toma Triera, mieszkańców Danii oraz błędowianina z wyboru (od 1957), technika weterynarii, Józefa Grudziąża (ur. 1939), powołano trzyosobowy Społeczny Komitet Odbudowy Cmentarza Żydowskiego w Błędowie, pod przewodnictwem Lubowiedzkiego w zastępstwie którego pracami kierował Grudziąż. Działania Komitetu, z inicjatywy wójta, Marka Mikołajewskiego, wsparł miejscowy Urząd Gminy. W wyniku starań Komitetu ok. 1500 m² resztek cmentarza oczyszczono ze śmieci (7 przyczep), ogrodzono i postawiono jedną macewę (w 1939 r. było ich, wg ksiąg rabina z [[Góra Kalwaria|Góry Kalwarii]], 352). Fakt ten spotkał się z niechęcią części mieszkańców Błędowa. Tuż przed 6 grudnia 1998 podczas remontu budynku Elżbiety i Stanisława Szymańskich w Błędowie odkryto, że w fundamentach przybudówki znajduje się ok. 40 macew, które tymczasowo zabezpieczono na miejscowym cmentarzu żydowskim. W czerwcu 2004 r. nieznani sprawcy zniszczyli ogrodzenie, bramę i postawioną macewę. | Po 1945 roku nastąpiła dalsza dewastacja cmentarza. Na części, po wywiezieniu żwiru, urządzono strzelnicę, pozostała stała się nieformalnym składowiskiem śmieci. W 1995 z inicjatywy Dariusza Lubowiedzkiego, rabina Toma Triera, mieszkańców Danii oraz błędowianina z wyboru (od 1957), technika weterynarii, Józefa Grudziąża (ur. 1939), powołano trzyosobowy Społeczny Komitet Odbudowy Cmentarza Żydowskiego w Błędowie, pod przewodnictwem Lubowiedzkiego w zastępstwie którego pracami kierował Grudziąż. Działania Komitetu, z inicjatywy wójta, Marka Mikołajewskiego, wsparł miejscowy Urząd Gminy. W wyniku starań Komitetu ok. 1500 m² resztek cmentarza oczyszczono ze śmieci (7 przyczep), ogrodzono i postawiono jedną macewę (w 1939 r. było ich, wg ksiąg rabina z [[Góra Kalwaria|Góry Kalwarii]], 352). Fakt ten spotkał się z niechęcią części mieszkańców Błędowa. Tuż przed 6 grudnia 1998 podczas remontu budynku Elżbiety i Stanisława Szymańskich w Błędowie odkryto, że w fundamentach przybudówki znajduje się ok. 40 macew, które tymczasowo zabezpieczono na miejscowym cmentarzu żydowskim. W czerwcu 2004 r. nieznani sprawcy zniszczyli ogrodzenie, bramę i postawioną macewę. | ||
== Bibliografia == | == Bibliografia == | ||
* Zofia Romanowska, ''Żydzi w Błędowie'', [w:] ''Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt trzynasty'', Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2005, s. 94-96 – na podstawie źródeł: | |||
* Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy – Oddział Grodzisk. Akta gminy Błędów, sygn. 45, k. 21, 72; | |||
* Starostwo Powiatowe Grójeckie 1944–1950: Wykaz narodowości zamieszkującej teren powiatu grójeckiego w latach 1939–1945, sygn. 248, k. 1-2; | |||
* ''Spisok naselennych punktov warszawskoj guberni'', Warszawa 1912, s. 115; | |||
* ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 i innych źródeł urzędowych'', Warszawa 1925, s. 35-49; | |||
* Bohdan Wasiutyński, ''Ludność żydowska w Polsce w wiekach XIX i XX: Studium statystyczne'', Warszawa 1930, s. 47; | |||
* Tatiana Brustin-Berenstein, ''Deportacje i zagłada skupisk żydowskich w dystrykcie warszawskim'', „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1952, nr 1/3/, s. 110-111; | |||
* Adam Penkalla, ''Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim'', Radom 1992, s. 111; | |||
* Eleonora Bergman, ''Ślady kultury żydowskiej na Mazowszu'', „Mazowsze” 1993, nr 1, s. 21; | |||
* [[Henryk Świderski]], ''Armia Krajowa w Obwodzie Grójec – „Głuszec”'', Warszawa 1993, s. 15; | |||
* Zdzisław Morawski, ''Gdzie ten dom, gdzie ten świat'', Warszawa 1994, s. 118; | |||
* Renata Metzger, ''Ocalić ślad pamięci'', „Gazeta Wyborcza” 1998, nr 98: 6 lipca, dodatek „Gazeta w Radomiu”, s. 1. | |||
[[Kategoria:Miejscowości]] | |||