Żydzi w Błędowie

Żydzi w Błędowie stanowili znaczący odsetek jego mieszkańców, zwłaszcza w okresie międzywojennym.

Historia

Dzieje osadnictwa Żydów w Błędowie nie są dotąd rozpoznane. Adam Penkalla i Eleonora Bergman twierdzą, że w miejscowości tej zaczęli osiedlać się w drugiej połowie XIX w., zapewne po roku 1862, kiedy to na skutek reform przeprowadzonych w 1862 przez naczelnika Urzędu Cywilnego Królestwa Polskiego, Aleksandra Wielopolskiego (1803–1877), uzyskiwali oni swobodę osiedlenia się. Spisok informuje, że w 1912 r. w osadzie żyło 2365 osób (1175 mężczyzn i 1190 kobiet), w tym 1364 katolików, 316 ewangelików (13,36%) i 375 wyznawców religii mojżeszowej (15,85%). Zajmowali się oni głównie rzemiosłem i handlem, m.in. domokrążnym i wędrownym. W drugiej połowie XIX w. na północny wschód od centrum miejscowości, przy dzisiejszej ul. Nowy Świat (przechodzącej w drogę do Wilkowa) założyli cmentarz.

W związku z działaniami I wojny światowej część mieszkańców Błędowa i innych miejscowości Grójeckiego została wywieziona (Rosjanie, koloniści niemieccy) lub opuściła miejscowość, w wyniku czego, liczba ich zmniejszyła się. Po zakończeniu wojny nie wszyscy wrócili do Błędowa. Po trzech latach istnienia II RP (1921), w 159 budynkach żyło 1879 mieszkańców (887 mężczyzn i 992 kobiety), w tym 940 katolików (50,02%), 122 ewangelików (6,5%), 2 osoby innych wyznań, 815 Żydów (43,37%). Ci ostatni, oprócz cmentarza, posiadali przy ul. Sadurkowskiej 10, nieistniejący dziś, murowany dom modlitwy, z dwoma salami, trzy chedery, mykwę (rytualną łaźnię), okazałe domy i najbogatsze sklepy.

Znaczna ich część żyła jednak nader ubogo. Sytuacja pogorszyła się w latach 30-tych (kryzys ekonomiczny), szczególnie tych, którzy zajmowali się wyrobem przedmiotów blaszanych. Przyczyniło się do tego m.in. powstanie w kraju fabryki produkującej te przedmioty taniej. Zapanowała wśród nich bieda i głód. Wówczas to, ziemianie: dr Czesław Stankiewicz z Błędowa i Julia Morawska z Małej Wsi zorganizowali zbiórkę żywności dla głodujących błędowskich Żydów.

W dniu wybuchu II wojny światowej społeczność żydowska w Błędowie liczyła 957 osób. Po wkroczeniu do miejscowości wojsk niemieckich, władze okupacyjne przystąpiły do realizacji planu eksterminacji Żydów, rozpoczynając go od spalenia domu modlitwy, nakazu noszenia opaski z gwiazdą Dawida (od 24 listopada 1939), wprowadzenia przymusu pracy, likwidacji szkolnictwa, ograniczenia poruszania się. Zarządzeniem Generalnego Gubernatora dla okupowanych terenów z 28 listopada 1939 „O ustanowieniu Rad Żydowskich” (Judenratów) powołano Radę w składzie: Gedal Minster – piekarz, Moszek Rokitowicz, Ela Dorn, Jankiel Lichtenberg, Ajzyk Felden, Leib Szyfer, Godeł Gwardiak, Wigdor Zajdenweber, Lewek Safersztajn, Jankiel Bekier – piekarz, Icek Frydman – szewc. Do jej zadań należała głównie realizacja zarządzeń władz okupacyjnych. Jakie inne zadania podjęła, nie udało się ustalić.

Z pisma wójta Błędowa do Starosty w Grójcu z 10 marca 1940 r. wiemy, że w gminie zamieszkiwało 6200 Polaków, 413 volksdeustchów i 1145 Żydów. Liczba tych ostatnich zwiększyła się wskutek osiedlania się w niej (głównie w osadzie) współplemieńców wysiedlonych przede wszystkim z Łodzi i Aleksandrowa Łódzkiego. W marcu 1940 z tych miast do Błędowa przybyły 72 osoby, w czerwcu – 79. Łącznie w miejscowości żyło 1030 Żydów. W posiadaniu ich znajdowały się wówczas m.in. olejarnia Joska Goldmana, 5 spośród 8 piekarń (Minstera Gedala, Noecha Zajdenwebera, Jankiela Bekiera, Nusyna Taśmy, Szlamy Rokitowicza).

20 stycznia 1941, Ernst Maurer, odpowiedzialny w Starostwie za „kwestię żydowską”, zarządził, aby do 27 stycznia wszyscy Żydzi osiedlili się w najbliższych miastach (Grójec, Mogielnica, Góra Kalwaria, Warka) oraz w Tarczynie i Błędowie. Zamieszkali w tej ostatniej miejscowości, w lutym 1941 (prawdopodobnie 25, 26) zostali wywiezieni do Białej Rawskiej, a stąd do obozu zagłady w Treblince. Mienie pożydowskie Komisja Likwidacyjna przydzieliła volksdeutschom i miejscowej ludności, pozostałą część po zdezynfekowaniu, oraz niektóre mieszkania i jedno gospodarstwo rolne – gminna Delegatura Rady Opiekuńczej Powiatowej przydzieliła Polakom wysiedlonym z Pomorza. Pożydowski cmentarz decyzją Niemców został wkrótce zniszczony, macewy zużyto do budowy chodników i utwardzenia dróg, część zabrali okoliczni mieszkańcy m.in. na podmurówki domów i podjazdy do nich. Na cmentarzu katolickim w Błędowie znajduje się nagrobek ufundowany przez Abrahama Wolfa Alberta, na którym w języku polskim i języku angielskim umieszczono napis: „W dowód wdzięczności // dla p. Heleny Małachowskiej, która z szacunku dla innej religii // ocaliła od zniszczenia // kamień z nagrobka żydowskiego // symbol religijny oraz dowód // obecności społeczności żydowskiej // w tym rejonie Polski // Kamień ten znajduje się obecnie w brytyjskim Muzeum Wojny”. Ilu z błędowskich Żydów przeżyło, nie udało się ustalić. Ocaleli ci, których przechowywali Polacy. Czynili to m.in. w różnych czasach: Marcińczakowie z Jakubowa, Jan Rylski z Bielan, Jan Biedrzycki z Chodnowa, Stanisław Kowalski, Marian Skawiński z Wilkowa. Dalszy los ukrywanych nie jest znany. Wiadomo tylko, że w 1945 do osady wróciła jedna osoba, ile w następnym roku – nie udało się ustalić.

Po 1945 roku nastąpiła dalsza dewastacja cmentarza. Na części, po wywiezieniu żwiru, urządzono strzelnicę, pozostała stała się nieformalnym składowiskiem śmieci. W 1995 z inicjatywy Dariusza Lubowiedzkiego, rabina Toma Triera, mieszkańców Danii oraz błędowianina z wyboru (od 1957), technika weterynarii, Józefa Grudziąża (ur. 1939), powołano trzyosobowy Społeczny Komitet Odbudowy Cmentarza Żydowskiego w Błędowie, pod przewodnictwem Lubowiedzkiego w zastępstwie którego pracami kierował Grudziąż. Działania Komitetu, z inicjatywy wójta, Marka Mikołajewskiego, wsparł miejscowy Urząd Gminy. W wyniku starań Komitetu ok. 1500 m² resztek cmentarza oczyszczono ze śmieci (7 przyczep), ogrodzono i postawiono jedną macewę (w 1939 r. było ich, wg ksiąg rabina z Góry Kalwarii, 352). Fakt ten spotkał się z niechęcią części mieszkańców Błędowa. Tuż przed 6 grudnia 1998 podczas remontu budynku Elżbiety i Stanisława Szymańskich w Błędowie odkryto, że w fundamentach przybudówki znajduje się ok. 40 macew, które tymczasowo zabezpieczono na miejscowym cmentarzu żydowskim. W czerwcu 2004 r. nieznani sprawcy zniszczyli ogrodzenie, bramę i postawioną macewę.

Bibliografia

• Zofia Romanowska, Żydzi w Błędowie, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt trzynasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2005, s. 94-96 – na podstawie źródeł:
• Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy – Oddział Grodzisk. Akta gminy Błędów, sygn. 45, k. 21, 72;
• Starostwo Powiatowe Grójeckie 1944–1950: Wykaz narodowości zamieszkującej teren powiatu grójeckiego w latach 1939–1945, sygn. 248, k. 1-2;
• Spisok naselennych punktov warszawskoj guberni, Warszawa 1912, s. 115;
• Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 i innych źródeł urzędowych, Warszawa 1925, s. 35-49;
• Bohdan Wasiutyński, Ludność żydowska w Polsce w wiekach XIX i XX: Studium statystyczne, Warszawa 1930, s. 47;
• Tatiana Brustin-Berenstein, Deportacje i zagłada skupisk żydowskich w dystrykcie warszawskim, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1952, nr 1/3/, s. 110-111;
• Adam Penkalla, Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim, Radom 1992, s. 111;
• Eleonora Bergman, Ślady kultury żydowskiej na Mazowszu, „Mazowsze” 1993, nr 1, s. 21;
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec – „Głuszec”, Warszawa 1993, s. 15;
• Zdzisław Morawski, Gdzie ten dom, gdzie ten świat, Warszawa 1994, s. 118;
• Renata Metzger, Ocalić ślad pamięci, „Gazeta Wyborcza” 1998, nr 98: 6 lipca, dodatek „Gazeta w Radomiu”, s. 1.