Wilczogóra

Wilczogóra – wieś położona w województwie mazowieckim, w powiecie grójeckim, w gminie Belsk Duży. Leży nad Molnicą. Położona 5 km na zachód od Grójca.

Miejscowość sąsiaduje ze wsiami Rosochów, Złota Góra, Odrzywołek i Belsk; położona jest na niewielkich wzniesieniach - stąd nazwa Wilczogóra.

Historia

Pierwotnie wieś nazywała się Góra, z czasem dla odróżnienia jej od innych, bliższych lub dalszych miejscowości o tej samej nazwie, przybrała człon wyróżniający – Wilcza. Taką nazwę nosiła od początków XX wieku, następnie zestawienie Wilcza Góra przekształciło się w złożenie Wilczogóra. Swego czasu, podobnie jak i inne wsie, składała się ona z folwarku Wilcza Góra i wsi Wilcza Góra.

Posesorzy folwarku zmieniali się dość często. Według regulacji poboru w 1576 folwark miał 4,5 łana (ok. 200 mórg). Pierwsza znana wzmianka źródłowa o wsi pochodzi z 1605 roku – w aktach metrykalnych parafii w Grójcu wymieniony jest szlachcic Wojciech Belski z Wilczogóry. W XVIII w. majątek Wilczogóra i Byczyna był własnością kościelną.

W początkach XIX w. folwark był własnością wychowanki księżnej Izabeli z Flemingów Czartoryskiej, Justyny Jastrzębiec Święcickiej, która w 1790 wyszła za mąż za wdowca, Michała Ambrożego Józefa Korwin Kochanowskiego (1757–1832), podwojewodziego radomskiego, posła na Sejm Wielki, królewskiego szambelana, potomka Kacpra, brata Jana Kochanowskiego, wybitnego poety, autora m.in. Trenów, Odprawy posłów greckich. Po śmierci córki, Katarzyny (w 1807), Justyna Kochanowska dobra wilczogórskie zapisała Juliannie (Julii), zapewne w związku z jej zamążpójściem za Leona Dembowskiego herbu Jelita (1789–1878), prawnika i znanego później współpracownika księcia Adama Czartoryskiego i pamiętnikopisarza (Moje wspomnienia, Petersburg 1898), Julianna Dembowska w kwietniu 1819 r. dobra wilczogórskie (ok. 740 mórg) odsprzedała ojcu, M. A. Korwin Kochanowskiemu, od 1817 r. senatorowi-kasztelanowi, który stał się ich wyłącznym właścicielem. Po jego śmierci (17 lutego 1832 w Warszawie) i po pochówku w kolumbarium na cmentarzu w Belsku, majątek wilczogórski odziedziczyły jego wnuki: Edward Dembowski (1822–1846), syn senatora-kasztelana Leona i Julianny, znany filozof, krytyk literacki i działacz społeczny oraz Laura Kajetanowa Suffczyńska (do 1847), córka Franciszki i gen. Henryka Kamieńskiego oraz jej brat, Henryk Mikołaj Kamieński (1813–1866), uczestnik powstania 1830 r., znany filozof, pisarz polityczny publikujący pod pseudonimem Filaret Prawdowski (np. O prawdach żywotnych narodu polskiego ... 1844; Katechizm demokratyczny ... 1843).

W pierwszym trzydziestoleciu XIX w. właściciele i współwłaściciele majątku Wilczogóra nie mieszkali w nim na stałe, traktowali go jako źródło dochodu.

W 1838 majętność nabył na publicznej licytacji, Władysław Miniewski (1795–1865), były referendarz stanu w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu, poeta, dramatopisarz, krytyk literacki, tłumacz, który zapewne wybudował późnoklasycystyczny dwór. Przez 16 lat (od 1848) był sędzią powiatu czerskiego a od 1854 – członkiem Rady Opiekuńczej Szpitala św. Piotra w Grójcu. W Wilczogórze napisał co najmniej 11 wierszy, z których w jednym (Dzień dziewiąty po urodzeniu Józia) przedstawił piękno wsi (zob. Strofy o Grójeckiem, Grójec 1998, s. 34). W niej też urodził się syn Władysława, Józef Miniewski (1841–1926), uczestnik powstania 1863 r., pamiętnikarz i publicysta. Prawdopodobnie około roku 1840 Władysław Miniewski wybudował zachowaną do dziś piętrową część dworu.

● Więcej w osobnym artykule: Dwór w Wilczogórze.

W latach 1862–1879 dobrami Wilczogóra gospodarował Ireneusz Radyszkiewicz, a następnie wdowa po nim, Karolina z Miniewskich (1879–1866), która w 1885 r. sprzedała je Władysławowi Wołowskiemu. W 1870 majątek posiadał gorzelnię produkującą za 23 100 rubli srebrnych, w 1885 miał wiatrak, 7 budynków murowanych, 10 drewnianych, 742 morgi ziemi, w tym: 634 morgi gruntów ornych i ogrodowych, 63 morgi łąk, 20 mórg lasów. We wsi mieszkało 32 włościan, którzy łącznie posiadali 172 morgi ziemi. Tuż przed rokiem 1893 miejscowość liczyła już 237 osób.

Od 1909 właścicielem dworku został Stefan Bolesław Otto. Podczas I wojny światowej wilczogórski dwór został zniszczony, do dziś zachował się tylko zdewastowany fragment. W okresie międzywojennym dwór należał do Wojciecha i Marianny Durajów.

Przed 1918 r. we wsi powstała publiczna jednoklasowa szkoła elementarna. W 1920 roku mieściła się ona w wynajętym domu. Gminna Rada Szkolna w Belsku w odpowiedzi na pisma Powiatowej Rady Szkolnej w Grójcu przytoczyła opis stanu lokalu sporządzony 19 października 1918 r.: „dach zacieka, brak lufcików, okna pojedyncze i nieokitowane, drzwi nieszczelne, wypadają drzwiczki z pieca, dymi się, brak wieszadeł, ustęp wspólny”. Do 1933 r. czteroklasowa szkoła powszechna mieściła się w dworku Marii Duraj, a następnie na skutek nieporozumień z właścicielką przeniesiono ją do izby w nowo wybudowanej mleczarni.

Od końca XIX wieku wieś była terenem działalności członków radykalnego ruchu ludowego z grupy „Zaranie” a potem Polskiego Stronnictwa Ludowego „Wyzwolenie”, a być może i innych stronnictw i partii politycznych.

Począwszy od lat międzywojennych w Wilczogórze intensywnie rozwijało się sadownictwo, ogrodnictwo, prężnie działały: PSL „Wyzwolenie”, potem Stronnictwo Ludowe, Koło Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici”, Koło Gospodyń Wiejskich, Kółko Rolnicze, które zorganizował i przewodził mu Stanisław Maliszewski (1884–1943), wzorowy rolnik, wytrawny mówca, radykalny działacz ludowy, uczestnik i laureat Powszechnej Krajowej Wystawy w Poznaniu (1929). W międzywojniu oprócz wybudowania mleczarni, a w niej izby szkolnej, wybrukowano (utwardzono) drogę. Osiągnięcia gminy Belsk, w tym i Wilczogóry sprawiły, że w 1928 r. odwiedził ją prezydent RP Ignacy Mościcki (1867–1946).

W latach okupacji 1939–1945 we wsi tajnie działali członkowie Armii Krajowej, Batalionów Chłopskich, Polskiej Partii Robotniczej, Gwardii Ludowej. 14 lipca 1942 r. w zabudowaniach gospodarczych Stanisława Maliszewskiego („Dziadek”), członka PPR i GL odbyło się zebranie przedstawicieli komórek partyjnych, na którym wybrano Komitet Dzielnicowy (Powiatowy) PPR. Grupa Gwardii Ludowej z tej wsi m.in. wespół z takimiż z Dębia i Uleńca ochraniała naradę aktywu GL z Dzielnicy we wsi Uleniec. Aktywnym członkiem Gwardii Ludowej był Szczepan Głowacki „Skowronek” (1891–1966), zajmował się m.in. kolportażem konspiracyjnej prasy PPR. W jego zabudowaniach odbywały się zebrania partyjne.

2 czerwca 1943 Sekcja Specjalna Armii Krajowej, z nie do końca wyjaśnionych powodów, przystąpiła do „likwidacji” komunistów. W tym samym dniu podstępnie wyprowadzono z domu Stanisława Maliszewskiego i zastrzelono.

W latach 1945–1989 wieś zelektryfikowano, zbudowano tzw. „bazę” Kółka Rolniczego (wiaty, magazyn, budynek administracyjny), przetwórnię owoców, położono asfalt na drogach dojazdowych do miejscowości. Rolnicy wznieśli duże, murowane, funkcjonalne zabudowania gospodarcze oraz mieszkalne z centralnym ogrzewaniem. 4 grudnia 1961 we wsi zorganizowano oddział Ochotniczej Straży Pożarnej, a 5 września 1965 oddano do użytku remizę im. Dwudziestolecia PRL, która obok garażu na sprzęt pożarniczy posiada salę świetlicowo-widowiskową. Plac pod budowę uzyskano i samą remizę wzniesiono ze środków społecznych. Wyposażenie OSP zakupiono z dotacji Spółdzielni Ogrodniczej w Grójcu, Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Belsku, Powiatowej Komendy Straży Pożarnych. Ojcem chrzestnym remizy był Stefan Szewczyk (1911–1989), znany w powiecie działacz ruchu ludowego, inicjator powołania OSP i budowy jej remizy.

W latach 1961–1968 staraniem Stanisława Skwarka, kierownika szkoły podstawowej i Stefana Szewczyka, przewodniczącego Społecznego Komitetu Budowy Szkoły wzniesiono duży piętrowy gmach szkolny, z pięcioma izbami, kuchnią, kancelarią, mieszkaniami dla trzech rodzin nauczycielskich i boiskiem sportowym. W różnych latach do szkoły uczęszczały dzieci z Wilczogóry, Sadkowa Duchownego, Dębia, Złotej Góry, Kolonii Rosochów i z części Odrzywołka. W 1974 Urząd Gminy w Belsku rozpoczął proces likwidacji szkoły przez obniżenie poziomu organizacyjnego placówki, przenoszenie starszych dzieci do szkoły w Belsku, a wreszcie zlikwidowano ją. Obecnie w części budynku szkolnego mieszkają nauczyciele (emeryci) oraz pracownicy gminnego zespołu administracyjno-ekonomicznego szkół gminy Belsk. Pozostała część gmachu nie jest użytkowana.

Zmiana ustroju polityczno-gospodarczego spowodowała m.in. upadek przetwórni, ograniczenie działalności Kółka Rolniczego. W 1999 we wsi znajdował się sklep spożywczy, pijalnia piwa, skład węgla, betoniarnia, Kółko Rolnicze, punkt skupu Spółdzielni Ogrodniczej „Sad”.

Ciekawostki

Przez Wilczogórę prowadzi okrężny szlak pieszy niebieski (na niemal całej długości dostępny także dla rowerzystów) z Wólki Pogroszewskiej do Łęczeszyc wyznakowany w 2018 r.

W Wilczogórze urodził się Stefan Bibrowski, Lionel, zwany człowiekiem o lwiej twarzy.

Bibliografia

• Wanda Szeląg, Wilczogóra, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt dziewiąty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2000, s. 124-127 – na podstawie źródeł:
• Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy - Oddział Góra Kalwaria: Akta szkolne gminy Belsk, sygn. 279, k. 42;
• Stefan Szewczyk, Wspomnienia w posiadaniu Zdzisława Szeląga;
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 13, Warszawa 1893, s. 453 (Bronisław Chlebowski);
• Warszawa Lewa-Podmiejska 1942-1945. Z walk PPR, GL-AL. Red. naukowy Benon Dymek, Warszawa 1991, s. 64, 246, 248, 251, 383, 389-390, 594, 610;
• Maria Stecka, Dembowski Edward, Polski Słownik Biograficzny, t. 5, s. 85-87;
• Andrzej Zahorski, Kochanowski Michał, Polski Słownik Biograficzny, t. 13, s. 195-197;
• Tadeusz S. Jaroszewski, Waldemar Baraniewski, Pożegnanie z Wilczogórą, „Spotkania z Zabytkami” 1994, nr 7, s. 36-38;
• Tadeusz S. Jaroszewski, Waldemar Baraniewski, Po pałacach i dworach Mazowsza, Warszawa 1997, poz. 173;
• Danuta Kopertowska, Nazwy miejscowe województwa radomskiego, Kielce 1994, s. 113, 132.