Edward Dembowski

Edward Dembowski (ur. 31 maja 1822, zm. 27 lutego 1846) – filolog, publicysta, teoretyk, historyk i krytyk literacki, działacz społeczny i rewolucyjny; z Grójeckiem związany krótkimi pobytami w folwarkach Wilczoruda i Wiatrowiec (dziś gmina Pniewy), odziedziczonych po ojcu, Leonie (1789–1878), wychowanku książąt Czartoryskich, kasztelanie, senatorze i pamiętnikarzu.

Folwark Wilczoruda Leon Dembowski nabył za 120 000 zł kilka lat wcześniej (przed 1841 r.) od T. Skarbkowej; dla użytkowania lasów zbudował w nim tartak o 12 piłach i oddał majętność w dzierżawę niejakiemu Gaweckiemu. Graniczący z Wilczorudą folwark Wiatrowiec kupił w roku 1840 za kwotę 90 000 zł, od Jabłońskiego. Ponadto Edward Dembowski, w roku 1832 odziedziczył część majątku Wilczogóra po dziadku, Michale Ambrożym Józefie Kochanowskim (1757–1832), podwojewodzim radomskim, pośle na Sejm Wielki, potomku Kacpra, bracie Jana, wybitnego poety, autora m.in. Trenów. W roku 1838 majątek Wilczogóra został sprzedany na licytacji. Czy bywał w nim Edward, nie wiadomo. Jesienią 1841 r. Dembowski zawarł związek małżeński z 17-letnią, Anielą Chłędowską (1824–1902), córką Adama Tomasza Chłędowskiego, referendarza stanu Królestwa, redaktorem „Dziennika Powszechnego Krajowego” i gospodarował na wsi u ojca w Klementowicach k. Kurowa, skąd często wyjeżdżał do stolicy, w której m.in. należał do literackiego grona entuzjastów i entuzjastek, od 1842 r. zaczął wydawać własnym kosztem „Przegląd Naukowy”; redagował go razem z Hipolitem Skimborowiczem.

Jak często i długo Edward Dembowski przebywał w folwarkach w Grójeckiem, nie udało się ustalić. Ze wspomnień ojca wiemy, że znalazł się w nich w maju 1841 r., kiedy ten obejmował je w posiadanie. 25 kwietnia 1843 r. Edward Dembowski osiągnął pełnoletność, w związku z czym wiosną tego roku ojciec przekazał mu majątki w Grójeckiem oraz wcześniej kamienicę na ul. Mazowieckiej w Warszawie i 100 000 zł z majątku po matce.

W 1841 r. Edward odziedziczony dom w stolicy sprzedał byłej żonie Aleksandra Potockiego, Skarżyńskiej i za uzyskane pieniądze chciał kupić sąsiadujący z Wilczorudą folwark Cychry (gmina Pniewy). Ze wspomnień Edwarda Dembowskiego wiemy, że latem 1842 podczas pierwszej podróży z Warszawy w Krakowskie, Sandomierskie i Lubelskie zwiedził ruiny zamku w Czersku k. Góry Kalwarii. W relacji z niej utrwalił wrażenia i refleksje dalekie od współczesnych sobie opisów podróży. Zapisał: „Zamek czerski – zwaliska, wieżyce, wzgórze, kirne niebiosa, wioska cicha, śrebrny pas wody i zieloność stóp, z których podrasta zamek - to oczy uderza, ale myśl, ale serce dźwięczą odmętem uczuć”. Myśl jego nie zwraca się ku „milczącej”, „martwej” przeszłości, ale ku teraźniejszości, ku „nędzy całego ludu, ludu wszystkich czasów i wszystkich ziem”. Przy tej okazji wytknął bogatym „ukochanie złota” i wyraził pragnienie, aby porzucili tę miłość i ukochali głodnych.

W latach 1842–1843 Dembowski uczestniczył w tajnym związku prawników Gerwazego Gzowskiego, Aleksandra Karpińskiego i Adama Grossa, przygotowującym powstanie narodowe na rok 1844. Na przełomie lipca i sierpnia 1845 r., gdy przebywał w Klementowicach, policja poszukiwała go tu. Czując się zagrożony aresztowaniem, w pierwszych dniach sierpnia, zostawiwszy roczną córkę Juliannę, Dembowscy opuścili Klementowice i ukryli w swoich dobrach w Grójeckiem (w Wilczorudzie), skąd udali się do Warszawy, aby starać się o paszport na wyjazd za granicę. Miasto opuścili bez paszportu, w Ojcowie Edward otrzymał jednodniową przepustkę dla zwiedzania Krakowa, skąd już nie wrócił do Królestwa. Wkrótce za Edwardem Dembowskim podążył jego ojciec, Leon, by przekazać mu informacje o aresztowaniach. Wówczas to przenocował w Grójcu, aby odpoczęły konie. W ucieczce Edwarda Dembowskiego z Królestwa towarzyszyła mu żona, która przebywał z nim w Poznaniu, a po wysiedleniu pozostała w Poznańskiem. Dwa folwarki w Grójeckiem, gdy przebywał w Poznaniu, zostały skonfiskowane.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Dembowski Edward w Grójeckiem, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt dwunasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2002, s. 27-28 – na podstawie źródeł:
• Edward Dembowski w oczach ojca (w sto trzydziestą rocznicę urodzin Edwarda Dembowskiego). Z pamiętników Leona Dembowskiego. Przygotował do druku Stefan Kieniewicz. Odbitka z tomu XLIII „Przeglądu Historycznego” s. 5-6, 8-9;
• Edward Dembowski, Notatki z podróży, „Tygodnik Literacki” (Poznań) 1843, nr 52: 25 lutego, s. 410-411, przedruk.
• Edward Dembowski, Pisma t. 5: 1845, Warszawa 1955, s. 404-408.