Szkolnictwo ewangelickie

Szkolnictwo ewangelickie – początki szkolnictwa ewangelickiego w Grójeckiem sięgają schyłku XVIII w., tj. okresu, gdy napłynęły tu pierwsze grupy luterańskich kolonistów. W każdym większym osiedlu zakładano szkolę religijną, kantoracką, której budynek pełnił jednocześnie funkcję domu modlitwy. Nauczyciel-kantor utrzymywał się ze składek płaconych przez rodziców uczących się dzieci i w większości przypadków był ponadto użytkownikiem należącego do kantoratu gospodarstwa rolnego. Program nauczania obejmował umiejętność czytania i pisania w języku ojczystym, rachunki oraz religię (znajomość Biblii i zasad wyznania, śpiew kościelny). Początkowo językiem wykładowym był niemiecki, ale około połowy XIX w., wraz z postępującą polonizacją ewangelickich osadników, do szkół kantorackich zaczęto wprowadzać język polski. Jednocześnie władze rosyjskie dążyły do uzyskania kontroli nad szkolnictwem religijnym, stopniowo przejmowały szkoły kantorackie i podnosiły do rangi szkół elementarnych. Proces ten nasilił się w latach sześćdziesiątych XIX w., po upadku powstania styczniowego. Program nauczania w szkołach elementarnych był znacznie szerszy w zakresie języka ojczystego i arytmetyki, wzbogacony o podstawy wiedzy przyrodniczej i geograficznej, jednakże ze względu na brak wykształconej kadry (funkcje nauczycieli powierzano często absolwentom dwuklasowych, miejskich szkół elementarnych) nie zawsze był realizowany. Szkoły elementarne były ogólnodostępne, jednakże wszędzie tam, gdzie uczniowie wyznania ewangelickiego stanowili większość, władze oświatowe zatrudniały przeważnie nauczyciela – ewangelika. Często pełnił on jak dawniej funkcję kantora (przewodniczył nabożeństwom i pogrzebom). Nauczyciele szkół elementarnych otrzymywali wyższe wynagrodzenie niż nauczyciele szkół kantorackich; jego podstawę stanowił podatek szkolny, obowiązkowo płacony przez mieszkańców.

W 1865 na terenie parafii ewangelicko-augsburskiej w Pilicy funkcjonowało 9 szkół jednoklasowych dla dzieci ewangelickich (źródło nie podaje ich rangi), znajdujących się w Gąskach, Kępie Celejowskiej, Kępie Skórzeckiej, Kątach, Pilawie, Pilicy, Warce, Watraszewie i Wiciu. Z wyjątkiem szkoły w Warce, funkcjonującej w wynajętym lokalu, powstałe znajdowały się w drewnianych budynkach. Do szkół tych uczęszczało w sumie około 280 dzieci (na 3511 członków parafii), z czego 58% stanowili chłopcy, 42% dziewczęta. Nauka odbywała się w języku polskim i niemieckim. Pensja nauczyciela wynosiła od 30 do 50 rubli (Gąski), uzupełniały ją dochody z gospodarstw o powierzchni 3-5 mórg lub ogrodu (Gąski) albo pola kartofli (Warka). Wszyscy nauczyciele mieli zapewnione darmowe mieszkanie.

W filiale błędowskim w 1865 funkcjonowały 4 szkoły jednoklasowe, do których uczęszczało w sumie 139 uczniów (52% chłopców, 48% dziewcząt). Nauka odbywała się w języku polskim i niemieckim, pensje nauczycieli wynosiły od 33 rubli, 89 kopiejek (Lindów) do 120 rubli. (Błędów).

Władze rosyjskie uważały szkolnictwo za ostoję odrębności narodowej ewangelickich osadników i starały się, by zachować nauczanie w języku niemieckim. Jednocześnie rozpoczęto stopniowo wprowadzać język rosyjski do szkół elementarnych, co sankcjonował ukaz o obowiązku nauki czytania i pisania w języku rosyjskim, wydany w 1871. Nauka trwała 3 lata (w szkołach wiejskich praktycznie przez 6-7 miesięcy w roku), a obejmowała religię, język rosyjski (z elementami wiadomości o przyrodzie, historii i geografii), arytmetykę z informacjami o miarach, wagach i monecie, śpiew i język ojczysty. Od 1885 językiem wykładowym w szkołach elementarnych był – z wyjątkiem religii – język rosyjski. Takie posunięcia praktycznie wyeliminowały język polski ze szkół dla dzieci ewangelickich.

Podczas I wojny światowej okupacyjne władze oświatowe zainicjowały tworzenie niemieckich gmin szkolnych, które przejęły szkoły elementarne oraz ogromną większość szkół kantorackich i w lipcu 1917 utworzyły Krajowy Związek Szkolny (Landesschulverband). Powstała wówczas m.in. niemieckojęzyczna szkoła szczebla podstawowego w Górze Kalwarii.

Po odzyskaniu niepodległości, w 1919 Rada Ministrów skasowała Krajowy Związek Szkolny, a podległe mu szkoły stały się własnością gmin politycznych i jako szkoły powszechne podlegały władzom oświatowym. Ostatnim reliktem odrębności szkolnictwa ewangelickiego były etaty dla nauczycieli religii ewangelickiej w kilku szkołach w Gąskach i Wiciu na terenie parafii pilickiej oraz w Błędowie i Karolewie (1923). Ponadto pastor pilicki był członkiem Dozoru Szkolnego w Warce. Zgodnie z przepisami, język niemiecki pozostał wykładowym jedynie w szkołach z większością uczniów, których rodzice zadeklarowali narodowość niemiecką (Wicie). W pozostałych szkołach językiem nauczania był polski lub polski i niemiecki (Karolew).

W XIX w. szkolnictwo dla dzieci ewangelickich było znacznie lepiej rozbudowane niż szkolnictwo dla pozostałych grup ludności. Dzięki temu w 1897 umiejętność czytania i pisania posiadało 45,5% ewangelików w powiecie grójeckim. W 1931 czytać i pisać (lub tylko czytać) umiało 76,8% ewangelików w województwie warszawskim (średni wskaźnik dla ogółu ludności wynosił 72,9%).

Bibliografia

Paweł Fijałkowski, Szkolnictwo ewangelickie, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt drugi, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1994, s. 80-83 – na podstawie źródeł:
E. H. Busch. Beiträge zur Geschichte und Statistik des Kirchen und Schulwesens der ev.-augsburg. Gemeinden im Königreich Polen, Petersburg-Lipsk 1867, s. 99-100, 115;
Wykaz parafii i proboszczów Konsystorza Ewangelicko-Augsburskiego Okręgu Warszawskiego, „Rocznik Ewangelicki” 1925, s. 112, 115, 118;
A. Breyer, Deutsche Gaue in Mittelpolen, „Deutsche Monatshefte in Polen” 1935, t. 11, z. 10, s. 429;
Statystyka Polski, S.C, z. 57;
Drugi powszechny spis ludności z dn. 9.12.1931 r. Województwo warszawskie, Warszawa 1937, s. 70-71;
E. Staszyński, Polityka oświatowa caratu w Królestwie Polskim (od powstania styczniowego do I wojny światowej), Warszawa 1968, s. 21-22, 27-28;
W. Gastpary, Historia protestantyzmu w Polsce od połowy XVIII wieku do pierwszej wojny światowej, Warszawa 1977, s. 280-282, 328-332;
W. Gastpary, Protestantyzm w Polsce w dobie dwóch wojen światowych, cz. 1: 1914-1939, Warszawa 1978; s. 87-89;
O. Heike, Die deutsche Minderheit in Polen bis 1939, Leverkusen 1985, s. 98-100, 105-116, 152-155.