Sadowniczy Zakład Doświadczalny w Nowej Wsi

Sadowniczy Zakład Doświadczalny w Nowej Wsi – założony 1 stycznia 1952 r. jako placówka terenowa Instytutu Sadownictwa w Skierniewicach. Jego twórcą był Eligiusz Gajewski – uczeń profesora Szczepana Pieniążka. Placówka prowadziła działania naukowo–badawcze, organizowała szkolenia i pokazy w sadach. Wyniki badań publikowano w pismach naukowych. Promowano w nim sadownictwo w regionie i lobbowano m.in. za wybudowaniem Zakładu Przetwórczego w Tarczynie.

Instytut rozwiązano w 1998 r. Wcześniej nastąpiło przekazanie jego majątku Zespołowi Szkół Ogrodniczych im. Tomasza Nocznickiego (obecnie Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w Nowej Wsi).

Historia

Przed 1945 r. w Nowej Wsi znajdował się majątek Tadeusza Daszewskiego (zm. 1972). Posiadał on 180 ha ziemi, w tym 46 ha pod uprawami drzew owocowych. Ich właściciel należał do pionierów sadownictwa w Grójeckiem. Już podczas okupacji niemieckiej (1939–1945) sadził kwatery niskopiennych drzew (jabłoni, grusz), wprowadzał nowe odmiany jabłek, jak: McIntosh, Mocoun, Jonatan, uprawiał drzewa karłowe półstałe i tymczasowe (filary), dosadzane między drzewami stałymi. Dzięki racjonalnej uprawie, ochronie i pielęgnacji osiągał dobre plony. Owoce sortowane i właściwie pakowane (ze znakiem firmowym Nowej Wsi) sprzedawał głównie w Warszawie.

W 1945 jego majątek został przejęty na cele reformy rolnej. Po jego przeprowadzeniu, tzw. „resztówkę” (88 ha, w tym sad) oraz dwór i zabudowania gospodarcze władze oddały Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego (SGGW). Owa „resztówka” weszła do zespołu gospodarstw Krobów, w skład którego, oprócz Krobowa, wchodziły też „resztówki” z majątków Jastrzębiec i Kociszew. W 1951 roku władze państwowe powołały do życia Instytut Sadownictwa (od 1978 Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa) w Skierniewicach, który zorganizował i przez wiele lat kierował nim znany w świecie pomolog, prof. dr Szczepan Aleksander Pieniążek. Mocą decyzji z 16 marca 1952 SGGW przekazało gospodarstwo w Nowej Wsi Instytutowi, który w oparciu utworzył o nie Sadowniczy Zakład Doświadczalny. Jego dyrektorem został warecczanin, absolwent SGGW, mgr Eligiusz Andrzej Gajewski.

W 1954 roku Zakład przejął odległą o 1 km od Nowej Wsi „resztówkę” w Rytomoczydłach, będącą w posiadaniu Państwowego Gospodarstwa Rolnego, a w 1973 – „resztówkę” majątku Winiary w Warce (46 ha, w tym 27 ha sadów i jagodników), która dotąd była w posiadaniu Mazowieckich Zakładów Przemysłu Owocowo-Warzywnego.

W latach 70-tych Zakład odkupił od prywatnych rolników przylegające do sadu w Nowej Wsi 2 ha gruntu ornego oraz przejął od Państwowego Funduszu Ziemi dalsze 8. Ogólnie Sadowniczy Zakład Doświadczalny w trzech gospodarstwach użytkował 223 ha, w tym 198 ha użytków rolnych. Z tego ok. 90% stanowiły gleby III i IV klasy bonitacyjnej; 134 ha zajmowały sady, 5 ha – uprawy jagodowe, 27 ha – trwałe użytki zielone, 37 ha – grunty orne, 2 ha – ogródki przydomowe, 18 ha – parki, tereny zabudowane, drogi. Uprawiano wówczas jabłonie (114 ha), grusze (9 ha), wiśnie (8 ha), śliwy (3 ha), porzeczki (1 ha), maliny (1,1 ha), truskawki (0,6 ha), winorośl (0,8 ha), bez czarny (1,5 ha).

Utworzeniu zakładu towarzyszyły zwiększone dotacje finansowe, dzięki którym przeprowadzano konieczne remonty, wybudowano nowe pomieszczenia gospodarcze, domy mieszkalne (1967), zelektryfikowano majątek (1954), utwardzano drogi dojazdowe, w Rytomoczydłach wybudowano nową oborę dla 60 sztuk bydła. Uzyskany stąd obornik wykorzystywano przy zakładaniu nowych sadów; nawożeniu pól i roślin okopowych; wpłynęło to dodatnio na wielkość plonów, a tym samym na rentowność Zakładu.

Gospodarstwo Zakładu w 1981 roku posiadało m.in. 10 ciągników; 12 opryskiwaczy, 4 kosiarki rotacyjne, w tym 2 rozdrabniacze gałęzi, 4 wózki-podnośniki widłowe, przechowalnię owoców na 100 ton, chłodnię na 400 ton (1971), trzy komory chłodnicze z kontrolowaną atmosferą o pojemności 280 ton (1973). Zakład zatrudniał średnio 74 osoby rocznie, w tym 13 pracowników administracyjno-technicznych. W dziale naukowym pracowało od 3 do 5 osób, w tym jeden adiunkt i 3 specjalistów.

W Iatach 1954–1957 integralną część Zakładu stanowiła Pszczelarska Stacja Doświadczalna. Sadowniczy Zakład Doświadczalny w Nowej Wsi, podobnie jak i inne zakłady terenowe Instytutu (12), realizował trzy podstawowe zadania: prowadził prace naukowo-badawcze, a wyniki ich publikował w periodykach, głównie nowych, wśród producentów, sadowników w rejonie grójeckim upowszechniał wiedzę o nowych osiągnięciach nauki w tej dziedzinie, prowadził wzorowo zorganizowane, specjalistyczne gospodarstwo sadownicze produkujące dobrej jakości owoce.

Na przestrzeni ponad 40 lat istnienia Zakładu przewinęło się przez niego kilkunastu pracowników zatrudnionych na stanowisku naukowo-badawczym, w tym m.in.: Elżbieta Banasikowska, Jadwiga Dadej (od 1965), Tomasz Kozłowski (1953), Teresa i Mieczysław Mrozowscy (od 1952), Barbara Olszewska, dr Kazimierz Olszewski (od 1981), Elżbieta Puncewicz (1969–1974), Janina Joanna Sasin (1957–1959), Barbara Strzałkowska (1961–1963), Henryk Utrata (1956–1957), ornitolog dr Ryszard Zając (1958–1973). Prowadzili oni badania z zakresu „ochrony roślin sadowniczych, techniki opryskiwania, oceny odmian, systemów uprawy gleby w sadach i jagodnikach, nawożenia, cięcia, zwalczania przemienności owocowania, mechanizacji prac w sadownictwie oraz przechowalnictwa owoców. Wyniki tych prac przekazywano do producentów w formie zaleceń”. Podejmowano też tematy wynikające z potrzeb sadowników rejonu grójeckiego, np. w czasie nasilenia się szkód powodowanych przez nasionnicę trześniówkę w sadach czereśniowych. Pracownicy Zakładu w Iatach 1957–1958, w sadach producentów z Grójca, Kośmina, Marianki, Rembertowa, Gośniewic koło Jasieńca, Księżowoli, Starej Wsi, Nowej Wsi przeprowadzili doświadczenia nad zwalczaniem tego szkodnika i osiągnęli pozytywne rezultaty.

Tylko w latach 1952–1980 Jadwiga Dadej, Eligiusz Gajewski, Teresa Mrozowska i Mieczysław Mrozowski, razem z innymi współpracownikami opublikowali 30 artykułów w periodykach: „Prace Instytutu Sadownictwa w Skierniewicach”, „Roczniki Nauk Rolniczych”, „Fruit Science Raports” i w prasie zawodowej: „Owoce Warzywa Kwiaty”, „Sad Nowoczesny”, „Hasło”.

W ramach działalności popularyzacyjno-wdrożeniowej w sezonie jesienno-zimowym pracownicy Zakładu prowadzili w terenie szkolenia producentów. Odbywały się one w pomieszczeniach urzędów gmin, w salach straży pożarnej, szkołach, świetlicach i to zarówno w rejonie grójecko-wareckim, jak i w bardziej odległych miejscowościach, np.: Góra Kalwaria, Czersk, Sobienie Jeziory, Wilga, Przysucha. Później odbywały się one w Zakładzie, do którego przyjeżdżali producenci i tu od zapraszanych specjalistów z Instytutu Sadownictwa w Skierniewicach przyjmowali wiedzę.

Od 1976 Zakład wspólnie z Mazowieckimi Zakładami Przetwórstwa Owocowo-Warzywnego w Tarczynie oraz Kołem Plantatorów w Warce zorganizował Sadowniczy Uniwersytet Powszechny, który prowadził dwuzimowe kursy kwalifikacyjne, kończące się państwowym egzaminem, dającym tytuł mistrza sadownika.

Zakład wspólnie z instruktorami Spółdzielni Ogrodniczej i pracownikami Stacji Kwarantanny i Ochrony Roślin w Grójcu prowadził w Grójeckiem lustracje sadów pod kątem rozmieszczenia i natężenia chorób i szkodników; organizował pokazy cięć i formowania drzew owocowych oraz przeszczepiania. Wyniki lustracji przekazywano producentom w formie numerowanych komunikatów: w których podawano nazwę choroby i nazwę szkodnika, fazę jego rozwoju, miejsca występowania, sposób jego zwalczania (zestaw oprysków z podaniem stężenia na 1 ha). Komunikaty wywieszane były w miejscach publicznych (w gminie, sklepie, na tablicach ogłoszeń np. straży) oraz zapalano czerwone światło umieszczone na wysokim maszcie.

Od 1957 (po reaktywowaniu Polskiego Związku Ogrodniczego) Sadowniczy Zakład Doświadczalny co roku współorganizował zjazdy (sejmiki) sadowników w Nowej Wsi, spotkania producentów z pracownikami nauki sadowniczej, w czasie których przedstawiano metody racjonalnego prowadzenia i pielęgnacji upraw sadowniczych; od 1959 sejmiki weszły do programu Grójeckich Dni Kwitnących Jabłoni.

W 1962 Sadowniczy Zakład Doświadczalny w porozumieniu ze Spółdzielnią Ogrodniczą i Stacją Kwarantanny i Ochrony Roślin zorganizowały i uruchomiły system sygnalizowania terminów zwalczania chorób i szkodników drzew owocowych. W Iatach sześćdziesiątych Zakład urządzał 2-3 razy w sezonie niedzielne „Dni Otwarte”, podczas których producenci sadownicy i ich rodziny mogli zapoznać się z pracami prowadzonymi w Zakładzie, zwiedzić chłodnie, obejrzeć pokaz deszczowania, opryskiwania nowymi typami aparatów, organizację zbiorów owoców. Zakład przyjmował w ciągu roku kilkadziesiąt wycieczek sadowników z różnych części Polski i z zagranicy. W ciągu roku zwiedzało go ok. 1800 osób. Ponadto odbywali w nim praktyki uczniowie, studenci i absolwenci szkół średnich i wyższych uczelni o kierunku sadownictwo. Do 1981 staż pracy odbyło 75 osób, praktyki – 1800. Po uruchomieniu Zasadniczej Szkoły Sadowniczej, a potem Technikum Sadowniczego (17 września 1973), a wreszcie Zespołu Szkół Sadowniczych w Nowej Wsi (od 1983 im. Tomasza Nocznickiego), praktyczne zajęcia uczniowie odbywali w Sadowniczym Zakładzie Doświadczalnym w czasie całego roku szkolnego. W 1984 Zakład odznaczony został Orderem Sztandaru Pracy II klasy.

Dokonujące się od 1989 r. zmiany ustroju gospodarczego i politycznego oraz ograniczenie dotacji na badania naukowe spowodowały formalne rozwiązanie Zakładu w 1998 roku. W 1995 roku przekazał on 80 ha ziemi (w tym 60 ha sadów), zabudowania, park maszynowy, chłodnię Zespołowi Szkół Sadowniczych w celu utworzenia bazy szkolenia praktycznego. Obecnie placówka zmieniła status i nazwę na: Zespół Szkół Ogrodniczych, Centrum Kształcenia Praktycznego im. Tomasza Nocznickiego w Nowej Wsi.

Sadowniczy Zakład Doświadczalny w Nowej Wsi spełnił doniosłą rolę, nie tylko w rozwoju sadownictwa w Grójeckiem, ale i w kraju. „Prowadzone w Zakładzie badania naukowe przyczyniły się do opracowania nowoczesnych metod produkcji jabłek, gruszek, malin, a zwłaszcza do ustalenia odpowiednich odmian produkcji. Wyniki tych badań przyczyniły się do zwiększenia plonów (...). Zakład odegrał też (...) ważną rolę w kształceniu podyplomowym naukowców dla Instytutu w Skierniewicach oraz kadry zawodowej zajmującej się produkcją sadowniczą” (Danuta Pyza, 35 lat pracy mgr E. Gajewskiego, „Sad Nowoczesny”, 1980, nr 6, s. 24-25).

Bibliografia

• Zofia Romanowska, Sadowniczy Zakład Doświadczalny w Nowej Wsi, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt ósmy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1999, s. 92-96 – na podstawie źródeł:
• Teresa Mrozowska, Sadowniczy Zakład Doświadczalny Nowa Wieś. Kronika Zakładu [1951–1981]. Maszynopis, (s. 123) oraz dwa szkice z dziejów Sadowniczego Zakładu Doświadczalnego w posiadaniu autorki Kroniki;
• Eligiusz Gajewski, Sadowniczy Zakład Doświadczalny w Nowej Wsi, „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego”, t. 14: 1977, z. 4, s. 102-107;
• Danuta Pyza, 35 lat pracy mgr E. Gajewskiego, „Sad Nowoczesny” 1980, nr 6, s. 24-26;
• 40 lat działalności Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa. Opr. dr Stefan Rejman, Skierniewice 1991, s. 46;
• Remigiusz Matyjas, Z dziejów Grójecczyzny, [Grójec 1994], ustęp: Sadowniczy Zakład Doświadczalny – Nowa Wieś, s. 154-155, 158-160.