Tadeusz Daszewski

Tadeusz Marian Daszewski h. Mścigniew (ur. 11 czerwca 1882 w Brzuminie k. Góry Kalwarii, zm. 6 marca 1972 w Warszawie) – rolnik, pionier sadownictwa w regionie grójecko-wareckim, właściciel majątku Nowa Wieś, pierwszy prezes Związku Producentów Owoców, sportsmen, członek Warszawskiego Towarzystwa Wyścigów Konnych, współzałożyciel Polskiego Komitetu Olimpijskiego, w którym kierował Wydziałem Jeździeckim.

Życiorys

Tadeusz Marian Daszewski urodził się 11 czerwca 1882 roku w Brzuminie k. Góry Kalwarii, jako trzeci syn Michała Kajetana (1850-1935) i Gabrieli z Pobóg-Pągowskich (1855-1938). Był potomkiem starego, zasiedziałego na Mazowszu rodu, do którego swego czasu należał duży klucz majątków po obu stronach Wisły, których nazwy (w większości dziś nieistniejące) wg legendy rodzinnej, odtwarzają miłosną historię przodków: Widzenie, Poznanie, Lubienie, Kochanie, Całowanie, Brzumin (Brzuchomin) (gm. Góra Kalwaria), Dziecinów (gm. Grabów n. Pilicą), Mamki (niegdyś gmina Bródno, powiat warszawski), Siedzów (gm. Sobienie Jeziora; pow. Garwolin).

Początkowo uczył się w warszawskiej 7-klasowej prywatnej szkole realnej (bez łaciny i greki) Pankiewicza. Po ukończeniu w niej II klasy zdał do I klasy Wyższej Szkoły Rzemieślniczej w Łodzi. Trzyletnie studia rolnicze (1899-1902?) odbył we wsi Poppelau, dziś Popielów (wówczas Niemcy, dziś pow. Opole), roczną praktykę z zakresu mleczarstwa - w Proskau (dziś Pruszków) k. Opola (1903).

Po odbyciu służby w wojsku rosyjskim, w roku 1907 odkupił od ojca majątek Nowa Wieś koło Warki (w 1945 roku - 169,50 ha), stał się jego hipotecznym właścicielem i rozpoczął gospodarowanie od założenia w 1912 r. nowego sadu, obok 5-morgowego starego. Po kilku latach nowe zasadzenia wynosiły 12 ha i tak stopniowo powiększały się do 1938 r. (115 ha).

Po odzyskaniu niepodległości (1918) Związek Ziemian w powiecie grójeckim za pośrednictwem hr. Wacława Godziemby Dąmbskiego (1888-1972) z Winiar k. Warki i rotmistrza Tadeusza Daszewskiego zwrócił się do płka Stefana Strzemińskiego z 3. pułku ułanów z prośbą o sformowanie w Grójeckiem jednego [czwartego] szwadronu, 3 pułku ułanów w celu ochrony majątków przed ewentualnymi rozruchami chłopskimi.

W 1919 roku zorganizował w Nowej Wsi ochronkę dla dzieci fornali, w której w jednej z izb czworaków, do 1921 uczyła guwernantka ze dworu. W roku 1922 wsparł finansowo zakup 5-arowej działki ziemi, na której zbudowano drewnianą, jednoizbową Publiczną Szkołę Powszechną w Nowej Wsi.

W czasie wojny polsko-bolszewickiej, w stopniu rotmistrza, walczył w szeregach 3. Pułku Ułanów Śląskich z Tarnowskich Gór.

Daszewski był nie tylko znawcą koni i utalentowanym jeźdźcem konkursowym w latach 1901-1914, ale i członkiem Warszawskiego Towarzystwa Wyścigów Konnych. 18 czerwca 1918 r. z inicjatywy Daszewskiego w Nowej Wsi odbyło się zebranie pięciu ziemian, założycieli Koła Sportowego, „mającego na celu rozwój i ćwiczenie się w sportach”. Prezesem Koła wybrano Tadeusza Daszewskiego, sekretarzem - Karola Knolla, skarbnikiem - Antoniego Dal-Trozzo z Palczewa, członkami założycielami byli także: Stanisław Zieliński (1893-1961), junior z Turowic k. Grójca i Dionizy Bagniewski z Falęcina. Członkiem Koła mógł być tylko Polak, jednorazowe wpisowe wynosiło 50 marek, tyle samo składka członkowska. W późniejszym czasie Daszewski był m.in. organizatorem w Nowej Wsi hippicznych mityngów (1921) oraz Jesiennych Cross Country (1921, 1922...). Na terenie dworskim znajdowała się też strzelnica i kort tenisowy. W 1920 roku rząd polski postanowił wysłać na VII Olimpiadę w Antwerpii polskich sportowców, aby w ten sposób, na międzynarodowej arenie, zaznaczyć suwerenność naszego kraju. Przygotowaniem ekip z poszczególnych dyscyplin sportu zajął się powołany wówczas Polski Komitet Olimpijski. 1 kwietnia 1920 władze wojskowe powierzyły powołanie grupy jeździeckiej ppl. Sergiuszowi Zahorskiemu, mjr. Karolowi Rómmlowi i ppr. T. Daszewskiemu, współorganizatorowi Polskiego Komitetu Jeździeckiego. 4 lipca tego roku na Polach Mokotowskich odbyły się zawody hippiczne, które miały wyłonić zawodników na wyjazd do Antwerpii. Do konkursu stanął też Tadeusz Daszewski. Od 1920 r. konkursy takie organizował też sam w Nowej Wsi (np. 10-11 października 1922). W 1923 roku Ministerstwo Spraw Wojskowych (MSW) wydelegowało go do Nicei dla sprawdzenia, czy byłoby celowe wysłanie ekipy hippicznej na międzynarodowy konkurs w tym mieście. W wyniku jego opinii wysłano ją. Wziął też udział w konkursie jako organizator reprezentacji i członek jury. W 1924 jako kierownik sekcji hippiki w Polskim Komitecie Olimpijskim sporządził kolejny raport dla MSW dotyczący przygotowania ekipy jeździeckiej na olimpiadę w Paryżu (1924). W lutym 1921 zainicjował i był współorganizatorem i współzałożycielem „Klubu Jazdy”, skupiającego amatorów sportu konnego, głównie z kręgów władz cywilnych państwa oraz wojska. Konie krwi arabskiej, do swojej stadniny nabywał osobiście w Maroku.

W roku 1937 zainicjował powołanie Związku Producentów Owoców. W międzywojniu eksperymentował w zakresie pielęgnowania, nawożenia, doboru odmian, zwalczania szkodników drzew owocowych oraz przechowywania i transportu owoców. Od ok. 1936 r. znany był w kraju jako producent i handlowiec (w „firmowych” opakowaniach) wystandaryzowanych owoców, propagator rozwoju przetwórstwa owocowego (wyrób marmolady). Swoją produkcję sprzedawał nie tylko w Warszawie, ale również eksportował do Anglii i Rosji.

Na marginesie swojej pracy rolnika-sadownika aktywnie uczestniczył w życiu społecznym powiatu grójeckiego i kraju. W latach 1937-1938 wygłosił 20 odczytów radiowych na temat „Jak zwiększyć wydajność naszych sadów”, pisał artykuły do: „Czasu” (Wycieczka do przechowalni owoców [w Podgórzycach, Małej Wsi, Błędowie], 1939, nr 89: 30 marca, s. 7); „Przeglądu Ogrodniczego” (Wyniki standaryzacji w sadach Nowej Wsi, 1939, nr 3, s. 130-133; Kwalifikacja odmian, s. 134; O ochronie drzewek i szkółek, s. 136). Chętnie zapraszał też do swoich sadów wycieczki oraz przyjmował praktykantów ze Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego i Poznańskiej Szkoły Ogrodniczej. Jesienią organizował pokazy prac sadowniczych, które gromadziły grono obserwatorów.

● Więcej w osobnym artykule: Sadownictwo na ziemi grójeckiej.

Po wybuchu wojny z Niemcami w roku 1939 na ochotnika pojechał do swojego pułku, potem przekroczył granicę polsko-rumuńską, do kraju wrócił latem 1940 r. Potrzebującym udzielał pomocy w naturze i gotówce, np. finansowo wspierał Polski Czerwony Krzyż w Grójcu (1942), Towarzystwo Gniazd Sierocych w Warszawie (wrzesień 1942), co miesiąc wysyłał ok. 30 paczek dla żołnierzy przetrzymywanych w obozach jenieckich w Niemczech. W majątku Daszewskiego znaleźli schronienie m.in. przyjaciel, malarz, rysownik, karykaturzysta, Gustaw Mucharski (1859-1951) oraz Stefan Kiedrzyński, felietonista „Kuriera Warszawskiego”, który po 3 tygodniach pobytu zmarł 19 lipca 1943 r. W czasie okupacji w dalszym ciągu rozwijał uprawę drzew owocowych, m.in. sadził nowe ich odmiany, np. niskopienne jabłonie i grusze.

W czasie II wojny światowej owoce z Nowej Wsi były przymusowo eksportowane do Niemiec. Po wojnie, w wyniku reformy rolnej z 1945 roku, Daszewskiemu odebrano majątek. Dwór i sady przejął Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach, który stworzył na tych terenach swoją placówkę terenową – Sadowniczy Zakład Doświadczalny w Nowej Wsi.

Decyzją władz z 10 marca 1945 r. został przesiedlony na Mazury do wsi Dorotowo, na wyspie Herta jeziora Wulpińskiego (Wilcze), aby tu prowadził badania nad mrozoodpornymi drzewami owocowymi. Po roku przeniósł się do Konstancina, a stąd w 1961 r. – do Warszawy. Do końca życia pracował nad popularyzacją wiedzy sadowniczej. W latach 1947-1950 w Polskim Radiu wygłaszał 10-15 minutowe, comiesięczne pogadanki dla mieszkańców wsi na tematy sadownicze. Ich treść zależna była od pór roku i kalendarza prac w sadzie. W latach 50-tych tłumaczył z języka rosyjskiego broszury z zakresu rolnictwa: R. Dawidowa (Mleko i mleczarnia, 1950), Wasilija Pietrowicza Moslowa (Rzeźba terenu a rolnictwo, 1950), Nikołaja Aleksandrowicza Maksimowa (Jak żyje roślina, 1951), potem opublikował własne broszury: Sad przyzagrodowy (1950) oraz Przechowywanie i przerób warzyw (1952).

W latach 1946-1972 na łamach „Przeglądu Ogrodniczego” (Generatywne czy wegetatywne sady w Polsce, 1947, nr 7-8, s. 196-200), „Przekroju” (1951, nr 314, 315, 335; 1958, nr 680) i „Życia Warszawy” (Sady Nowej Wsi, 1972, nr 34) upowszechniał wiedzę o sadownictwie, hodowli roślin w mieszkaniach i o pożytku spożywania jabłek.

Po tak zwanej „odwilży” (1956), namówiony przez tłumacza i prozaika, Mariana Ruth Buczkowskiego (1910-1989), spisywał wspomnienia ze swego życia, obejmujące lata 1882-1957, które jak świadczy Stanisław Czekanowski, zatytułował „Od pańszczyzny do kołchozu”. Według świadectwa wnuczki, Klaudii Marii Daszewskiej-Sajnóg istniała też inna wersja tytułu: „Od fraka do waciaka”. Wydanie wspomnień wymagało dokonania wielu zmian, których domagał się cenzor i wydawca. Po ich wprowadzeniu, tuż przed zawarciem umowy wydawniczej, na łamach „Przekroju” (1958, nr 681-685, 687-688; publikował fragmenty, które miały zainteresować przyszłych, potencjalnych nabywców wydania książkowego.

Umowę wydawniczą z Państwowym Instytutem Wydawniczym na wydanie wspomnień pod zmienionym tytułem Z minionej epoki zawarł 29 maja 1957 r. Miały one być ilustrowane przez Szymona Kobylińskiego, na co nie chciał wyrazić zgody autor. Ostatecznie do wydania nie doszło „z powodu ograniczania planu wydawniczego”, o czym autora powiadomiono 25 listopada 1959. Autor pamiętnika w konwencji gawędziarskiej pisze w nim o czasach „kiedy koń, strzelba i pies były umiłowaniem szlachcica”, wiele w nim realiów obyczajowych z życia różnych sfer społecznych: arystokracji, ziemiaństwa, inteligencji, finansjery, mieszczaństwa, bohemy artystyczno-teatralnej. Znakomita pamięć pozwoliła mu na odtworzenie dawnych obyczajów, mody, zabaw, skandali.

8 stycznia 1908 r. ożenił się z Heleną Dąbrowską, z którą miał córkę, Gabrielę Marię (1909-1993), (za Ferruciem Comincini, (1900-1957) z Bresci) i syna Andrzeja (1911-1949). W 1933 roku zawarł związek małżeński z Ireną Marią Stanisławą Kosybut-Daszkiewicz (1906-1990) z Woli Prażmowskiej (wówczas powiat grójecki). Po 1945 adoptował wnuczkę, Klaudię Marię (córkę Gabrieli).

Tadeusz Daszewski zmarł 6 marca 1972 r. w Warszawie, spoczywa na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 162 rząd 2, miejsce 22)..

W 2006 roku na podstawie ustawy parkowo-dworskiej dwór i część parku odkupiła jego wnuczka, Klaudia Daszewska-Sajnóg, która zajęła się renowacją rezydencji, by doprowadzić ją do dawnej świetności.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Daszewski Tadeusz, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt trzynasty, Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2005, s. 20–25 - na podstawie źródeł:
• Kronika Krajowa. Program Drugiego Jesiennego Country w Nowej Wsi, „Jeździec i Hodowca” 1922, nr 36. s. 407;
• Powrót naszych tryumfatorów z Nicei i Rzymu, „Jeździec i Hodowca” 1923, nr 13, s. 4;
• T. Jaworski, „Sami nie wie co posiadacie” [konkurs hippiczny w Nicei], „Jeździec i Hodowca” 1923, nr 23, s. 186-188;
• S.M., Niedzielne audycje rolnicze. Udana transmisja z sadu, 1937, nr 63: 4 marca, s. 7;
• Sg, „Rajski Ogród” o 50 km od Warszawy, „Dobry Wieczór – Kurier Czerwony” 1937, nr 269: 28 września, s. 5;
• Wzorowa ferma owocowa [w Nowej Wsi], „Głos z Powiatów Województwa Warszawskiego” 1938, nr 9, s. 9;
• Coś dla właścicieli ogródków!, „Robotnik”. Tygodnik społeczno-oświatowy, 1938, nr 11: 13 marca, s. 4 nlb.;
• St. Prus-Wiśniewski, Sad owocowy w Nowej Wsi, „Gazeta Rolnicza”. Pismo Tygodniowe Ilustrowane 1938, nr 23/30: 29 lipca, s. 906-909;
• Andrzej Kobyliński, „Wilki” przekształcone na krótkopędy owoconośne, „Sad i owoce”. Miesięcznik poświęcony sprawom produkcji owoców, warzyw i ziół; przechowalnictwa, przetwórstwa i handlu; spożycia oraz zastosowań w dietetyce i lecznictwie, t. 1: 1938. nr 5: listopad, s. 192-193;
• Teodozja Ślepowrońska, Sady Nowej Wsi, „Przegląd Ogrodniczy” 1947, nr 9, s. 228-233; nr 10, s. 259-265;
• Witold Pruski, Dzieje konkursów hippicznych w Polsce, Warszawa 1982, s. 34, 51-52, 55-56;
• Edward Piórkowski, Z praktyki sadowniczej. Moja praktyka u Tadeusza Daszewskiego w Nowej Wsi, „Sad Nowoczesny” 1989, nr z grudnia, s. 14-16;
• Remigiusz Matyjas, Z dziejów Grójecczyzny, [Grójec 1994], ustęp „Pomost”, s. 154-155;
• Abe [Andrzej Biernacki], Książka z przemiału, „Twórczość” 1995, nr 8;
• Klaudia Maria Daszewska-Sajnóg, Daszewski Tadeusz Marian, w: Ziemianie polscy XX w. Słownik biograficzny. Część 6, Warszawa 2002, s. 31;
• Piotr Załęski, Polowanie w Grójeckiem, „Wiadomości Ziemiańskie” 2003, nr 13: 15 kwietnia, s. 31-35.
• Piotr Załęski, Polowania między sadami, „Łowiec Polski” 2004. nr 10, s. 48-49.