Jerzy Czekanowski

Jerzy Czekanowski (ur. 25 czerwca 1900 w Kośminie, zm. 26 kwietnia 1998), ps. „Godziemba”, „Wincenty” – ziemianin, inżynier, rolnik, uczestnik konspiracji niepodległościowej z lat 1939–1945, długoletni więzień polityczny PRL.

Biografia

Urodził się 25 czerwca 1900 roku w majątku Kośmin pod Grójcem, syn Stanisława (1868–1963) i Marii z Domańskich (1872–1955), wnuk Wincentego (1836–1926), powstańca 1863 r. Uczył się w gimnazjum Wojciecha Górskiego w Warszawie, w Iatach 1915–1918, podczas I wojny światowej – w Kijowie (1915–1917) i Winnicy na Ukrainie, gdzie wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej. Wiosną 1918 powrócił do stolicy, podjął naukę w gimnazjum K. Kulwiecia, wziął udział w rozbrajaniu Niemców w Warszawie, w marcu zaś 1919 r. zgłosił się do Wojska Polskiego i w stopniu podporucznika walczył z bolszewikami. W latach 1920–1925 studiował na wydziale rolniczym w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego i po odbyciu praktyki rolniczej w Lenartowie, w majątku inż. Witolda Maringe'a, w latach 1927–1940 prowadził rodzinny majątek Kośmin (w 1945 – 181,5 ha). Na marginesie pracy zawodowej pisał artykuły do „Gazety Handlowej” i „Kuriera Warszawskiego”. Podczas okupacji niemieckiej (1939–1945) mieszkał głównie w Warszawie.

W październiku 1940 za sprawą Władysława Hackiewicza, brata swej żony, wstąpił do konspiracyjnej organizacji Pobudka, która skupiała byłych działaczy Organizacji Narodowo-Radykalnej - Falanga (Encyklopedia Warszawy, Warszawa 1995, s. 664), której komendantem był Witold Rothenburg-Rościszewski. Na jego polecenie zorganizował siatkę wywiadowczą w powiecie grójeckim i rawskim, a potem w innych powiatach położonych wokół Warszawy. Posługiwał się pseudonimami „Godziemba” i „Wincenty”, potem na krótko związał się z organizacją wywiadowczą Muszkieterowie, od lutego 1940 formalnie związaną z II oddziałem Komendy Głównej Związku Walki Zbrojnej (rozwiązana 27 sierpnia 1942).

Kiedy jesienią 1942 Rościszewski współtworzył wywiad polityczny (kontrwywiad) Delegatury Rządu RP na Kraj, Jerzy Czekanowski w listopadzie powołany został na kierownika tego wywiadu w Delegaturze województwa warszawskiego. Z funkcji tej wkrótce zrezygnował (według Henryka Rutkowskiego), ale zorganizowana przez niego siatka wywiadu utrzymywała kontakt z Delegaturą. Ponadto współdziałał z kontrwywiadem Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej oraz oddziałem łączności Komendy Głównej Armii Krajowej. Kazimierz Pluta Czachowski z oddziału V Komendy Głównej Armii Krajowej świadczy, że ze względu na zaufanie do wartości moralnych Jerzego Czekanowskiego oraz na jego kontakty na obszarach okalających Warszawę, wykorzystywano go w dziale łączności radiowej do współudziału w: wyborze punktów terenowych dla radiostacji „Orbis”, pracujących w rejonie stolicy, do współudziału w przewożeniu szyfrogramów oraz do współorganizowania punktów odbioru zrzutów na terenie powiatu grójeckiego i skierniewickiego.

W swoim majątku Jerzy Czekanowski ukrywał zagrożonych członków Muszkieterów i Wachlarza. Podczas powstania warszawskiego przebywał w Kośminie; od połowy sierpnia do 15 stycznia 1945, prowadził nasłuch radiowy dla „Biuletynu Radiowego”, wydawanego m.in. z jego inicjatywy.

20 lutego 1945 w ramach akcji represjonowania żołnierzy Armii Krajowej został aresztowany i osadzony w więzieniu przy ul. Cyryla i Metodego, w którym przebywał do końca maja 1945 r. Następnie przekazano go do obozu NKWD w Rembertowie, a po paru miesiącach, w związku z planowaną jego likwidacją (po rozbiciu przez oddziały Armii Krajowej – 20/21 maja 1945), przetransportowany został do obozu pod Poznaniem. Wówczas żona, Maria, skierowała pismo (poparte przez kard. Augusta Hlonda (1881–1948), wojewodę poznańskiego, Widy-Wirskiego i Dorotę Klustyńką, działaczkę komunistyczną) do Bolesława Bieruta z prośbą, aby jej (jeśli ma być sądzony), przekazany został do więzienia władz polskich. Pismo odniosło skutek, NKWD przetransportowało Jerzego Czekanowskiego (wraz z kilkunastoma innymi osobami) do więzienia w Rawiczu, skąd bez postępowania sądowego został zwolniony 24 listopada 1945 r.

W 1946 został dyrektorem fabryki przemysłu rolnego w Legnicy, którą odbudowywał ze zniszczeń wojennych oraz uruchomił. Po zwolnieniu ze stanowiska (z przyczyn politycznych) od lata 1948 pracował jako kierownik Działu Obrotu Zwierzętami w poznańskim oddziale Centrali Mięsnej.

Po kilku miesiącach pracy, 10 lutego 1949 ponownie został aresztowany i fałszywie oskarżony, że „od stycznia 1942 do sierpnia 1944 r. na terenie Warszawy i okolic, idąc na rękę władzy państwa niemieckiego działał na szkodę osób ze względów politycznych poszukiwanych przez hitlerowskie władze niemieckie przez to, iż jako szef wywiadu politycznego Społeczna Organizacja Samoobrony [SOS] na powiat Grójec i Warszawę, a następnie jako kierownik wywiadu politycznego Delegatury tzw. Rządu Londyńskiego na Okręg Warszawski przekazywał gestapo za pośrednictwem wywiadu SOS, a następnie wywiadu Delegatury Rządu Londyńskiego lub osobiście oficerowi gestapo, kpt. Bratkowskiemu, materiały uzyskane z rozpracowań podległej mu i zorganizowanej przez niego sieci informacyjnej, a dotyczące działalności organizacji lewicowych a w szczególności Polskiej Partii Robotniczej, Gwardii Ludowej, Armii Ludowej, powodując likwidację niektórych komórek terenowych tych organizacji w tej liczbie około 10 bliżej nieznanych osób, członków PPR, sprawców sabotażu w Fabryce Śmigieł Samolotowych oraz kolejarzy o nieustalonych nazwiskach [!] za demontaż maszyn w zakładach kolejowych na Pradze”.

W tajnym (!) procesie na terenie więzienia mokotowskiego Sąd Wojewódzki dla Miasta Stołecznego Warszawy Sekcja Spraw Tajnych na podstawie art. 1 pkt 2 Dekretu z 31 sierpnia 1944 r., 3 maja 1951 skazał go na karę śmierci.

W śledztwie Jerzy Czekanowski poddany został licznym torturom (19 rodzajów), w czasie których wykazał niezwykle męstwo i godność osobistą. Oficerom śledczym nie udało się zmusić go do składania fałszywych zeznań obciążających działalność Armii Krajowej. Rodzina nie znała terminu „rozprawy” ani nazwiska adwokata wyznaczonego z urzędu. Rolę tę powierzono Rosenbluthowi, wg Anieli Steinsbergowej, zaufanemu władz bezpieczeństwa. Na zapoznanie się z aktem oskarżenia Jerzy Czekanowski otrzymał godzinę czasu.

2 listopada 1951 Sąd Najwyższy, po uprzedniej zmianie obrońcy z urzędu, którym został adwokat, Mieczysław Maślanko, wyrok śmierci zamienił na dożywocie. Na decyzję Sądu wpłynęło kilka oświadczeń, iż Jerzy Czekanowski podczas okupacji udzielał pomocy Żydom, co pozwoliło im przeżyć holocaust.

W kwietniu 1956 r. 20 intelektualistów wystąpiło z pisemnym apelem do Rady Państwa i Rządu o praworządne postępowanie w sprawach 5 osób, w tym Kazimierza Moczarskiego (1907–1975) i Jerzego Czekanowskiego. Apel sygnowali: Maria Dąbrowska, Leopold Infeld, Mieczysław Jastrun, Tadeusz Kotarbiński, Stanisław Ossowski, Antoni Słonimski. W sumie Jerzy Czekanowski spędził 8 lat w różnych więzieniach (Rawicz, Mokotów, Sztum, Wronki). Zwolniony został 4 czerwca 1956 r. w wyniku ogólnej amnestii.

4 marca 1957 r. w procesie rehabilitacyjnym został przez Sąd Wojewódzki dla miasta Stołecznego Warszawy uniewinniony z postawionych mu Zarzutów. Materiały do rozprawy przygotowywał adwokat Mieczysław Maślanko, w sądzie broniła go adwokat, Aniela Steinsbergowa.

Za doznane krzywdy otrzymał skromne odszkodowanie finansowe, małe mieszkanie i możliwość leczenia sanatoryjnego.

Po zwolnieniu z więzienia przez dwie i pół dekady pracował jako inspektor w stołecznej Lidze Ochrony Przyrody. Przez wiele lat utrzymywał kontakt z działaczami Państwa Podziemnego m.in. z: Kazimierzem Moczarskim, Wincentym Kwiecińskim i płk. Kazimierzem Plutą Czachowskim, a potem z opozycją polityczną PRL. W 1995 wstąpił do Związku Więźniów Politycznych Skazanych na Karę Śmierci w Okresie Reżimu Komunistycznego i otrzymał legitymację nr 38.

Za działalność niepodległościową i osiągnięcia w pracy zawodowej wyróżniony został: Odznaką Grunwaldzką (1947), Medalem za Warszawę 1939–1945 (1948), srebrną Odznaką Honorową Ligi Ochrony Przyrody (1968), srebrnym Medalem Zasługi dla Pożarnictwa (1971), złotą Odznaką Honorową Ligi Ochrony Przyrody (1972), srebrną Odznaką Honorową „Za Zasługi dla Warszawy” (1973), Krzyżem Armii Krajowej (Londyn 1976), Złotym Krzyżem Zasługi (1979), Złotą Odznaką Honorową „Za Zasługi dla Warszawy” (1980), Odznaką Honorową Ligi Ochrony Przyrody (1982), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1993), Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (1944).

W 1927 ożenił się z Marią Hackiewicz (1901-1977), z którą miał syna, Andrzeja (ur. 1928) i córkę Barbarę (ur. 1930, Czekanowska-Bukowiecka).

Zmarł 26 kwietnia 1998, pochowany został na cmentarzu Powązkowskim.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Czekanowski Jerzy, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt dziewiąty, Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2000, s. 5–9 - na podstawie źródeł:
• Dokumenty w tym kopie wyroków sądowych, oświadczenia Kazimierza Pluty Czachowskiego w posiadaniu córki, Barbary Czekanowskiej-Bukowieckiej;
• Aniela Steinsbergowa, Widziane z ławy obrończej, Paryż 1977, s. 12, 51;
• „NSZZ. Biuletyn Informacyjny w Instytucie Badań Jądrowych” 1981, nr 16: 9 czerwca, s. 6;
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec-„Głuszec”, Warszawa 1993, s. 57, 220, 250, 263, 327;
• Henryk Rutkowski, Jerzy Czekanowski. Pożegnanie, „Gazeta Wyborcza” („Stołeczna”) 1998, nr 113: 11 maja.