Tadeusz Olszewski

Tadeusz Olszewski, właśc. Juliusz Tadeusz Olszewski ps. „Sępiński”, „Nurski”, „Wojtek” (ur. 12 kwietnia 1898 w Grójcu, zm. 16 września 1944 w Warszawie) – burmistrz Grójca w latach 1934–1939 (ostatni przedwojenny burmistrz tego miasta), komendant grójeckiego oddziału i zastępca komendanta Obwodu XIV Grójeckiego Polskiej Organizacji Wojskowej, komendant (1921–?) Związku Strzeleckiego, urzędnik Starostwa w Grójcu. W czasie powstania warszawskiego służył w Wojskowej Służbie Ochrony Powstania Obwodu V Mokotów w stopniu porucznika. Brat Czesława Olszewskiego, znanego fotografa architektury.

Życiorys

Młodość

Urodził się 12 kwietnia 1898 roku w Grójcu w rodzinie urzędnika grójeckiego Starostwa, Hilarego Pawła Olszewskiego (1861–1914) i Władysławy (1863–1944) z Morchnierów. Na chrzcie otrzymał imiona Juliusz Tadeusz, posługiwał się drugim. Młody Tadeusz rozpoczął edukację w miejscowej szkole powszechnej i kontynuował ją w Gimnazjum Męskim w Piotrkowie Trybunalskim. To właśnie w tym okresie rozpoczęła się jego działalność w organizacjach niepodległościowych i skautingu.

Wybuch I wojny światowej (1914) zbiegł się ze śmiercią ojca Tadeusza, co zmusiło go do przerwania edukacji i podjęcia pracy w Grójcu (od 1916 roku) w grójeckim oddziale Towarzystwa Zbożowego. Praca zawodowa nie przeszkodziła w kontynuowaniu konspiracji.

Mając zaledwie 16 lat, brał udział w współtworzeniu Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) na terenie Grójca w grudniu 1914. Był jej aktywnym członkiem, pełnił funkcje: komendanta oddziału w Grójcu oraz zastępcy komendanta Obwodu XIV Grójeckiego. Werbował i szkolił członków organizacji na terenie powiatu grójeckiego, woził dokumenty i meldunki na trasie Warszawa-Białystok-Radom, tworzył sieć placówek. Za działalność w POW w październiku 1917 roku trafił do Cytadeli Warszawskiej, gdzie był więziony przez ponad dwa miesiące (9 października-21 grudnia 1917). Po opuszczeniu twierdzy i powrocie do Grójca kontynuował działalność niepodległościową uczestnicząc w akcjach sabotażowo-dywersyjnych, a po zakończeniu działań wojennych rozbrajał Niemców. 11 listopada 1918 r. dowodził oddziałem Polskiej Organizacji Wojskowej, który udaną akcją na koszary wojskowe przy ulicy Radomskiej (po roku 1945 - ul. 17 stycznia, dziś Armii Krajowej), rozpoczął rozbrajanie Niemców w Grójcu. Dało to impuls do dalszych działań, prowadzonych z udziałem miejscowej ludności. Działalność Tadeusza Olszewskiego w POW wysoko ocenili: Adam Przybylski, komendant Obwodu Grójeckiego oraz Jan Korkowicz komendant Okręgu I Warszawa-Prowincja.

Bezpośrednio z POW wstąpił do 36 Pułku Piechoty Legii Akademickiej Wojska Polskiego, w której z odwagą i poświęceniem walczył z bolszewikami. W roku 1920 został najpierw kontuzjowany, a następnie ranny pod wsią Kwacze koło Królewszczyzny (powiat Cisna, województwo wileńskie - obecnie Litwa). Podchorąży Olszewski powrócił z wojska w kwietniu 1921.

Działalność w okresie międzywojennym

W okresie międzywojennym Olszewski parał się różnymi zajęciami, pracując w wielu firmach.

Od czerwca 1921 do likwidacji firmy (styczeń 1924) pracował w Zrzeszeniu Kooperatyw Warszawskich. W kwietniu został zatrudniony w Urzędzie Skarbowym Podatków i Opłat Skarbowych w Grójcu, w lipcu 1925 r. zwolnił się, ponieważ nie odpowiadało mu zajęcie sekwestratora i przez jakiś czas prowadził własne przedsiębiorstwo samochodowe. Od maja 1927 był kasjerem w Magistracie miasta Grójca. Na tym stanowisku pozostawał do kwietnia 1929 r., kiedy to wyjechał do Stanisławowa, gdzie pracował, również jako kasjer, w Wolnym Składzie Soli. W lipcu 1931 r. powrócił do Grójca i czynił starania o uzyskanie posady w Państwowym Monopolu Spirytusowym. Po odbyciu obowiązkowej praktyki w Państwowej Hurtowni Wódek Nr 96 PMS w Warszawie, od 16 listopada 1931 r. został księgowym w Państwowej Hurtowni Wódek Nr 124 Państwowego Monopolu Spirytusowego w Grójcu. Na tym stanowisku pracował do przejścia Hurtowni w ręce prywatne (styczeń 1934); później, przez kilka miesięcy, był rachmistrzem w agendach Państwowego Monopolu Spirytusowego w Warszawie. We wrześniu 1934 r. zrezygnował z tej posady, w związku z wyborem na stanowisko burmistrza miasta Grójca. Protokolarne oddanie mu urzędowania przez Michała Jarmolińskiego, dotychczasowego Komisarza miasta, odbyło się 29 października 1934.

Na stanowisku burmistrza Grójca

29 października 1934 roku Tadeusz Olszewski został wybrany na burmistrza Grójca, kadencję sprawował do rozpoczęcia II wojny światowej (1 września 1939). Okres rządów Olszewskiego to przede wszystkim czas dynamicznych i epokowych wręcz przemian w naszym mieście. W tym okresie dzięki współpracy kierowanego przez niego Zarządu Miejskiego z Radą Miejską, a także jego osobistym, energicznym zabiegom podjęto i przeprowadzono szereg inicjatyw.

W trakcie jego kadencji doszło m.in. do elektryfikacji Grójca i okolicznych wsi, dzięki doprowadzeniu linii elektrycznej wysokiego napięcia z Pruszkowa, co pozwoliło na likwidację przestarzałej i niewydolnej elektrowni lokalnej (powstałej w 1917 r. i usytuowanej naprzeciw byłych carskich koszar, a dziś Publicznej Szkoły Podstawowej nr 3).

Burmistrz Olszewski popierał prywatne inicjatywy budowy lub remontów domów w mieście, ułatwiając im zdobycie kredytów z Banku Gospodarstwa Krajowego dzięki zgodzie nowo powstałego Komitetu Rozbudowy Miasta Grójca. Planował także przeniesienie w inne miejsce aresztu usytuowanego dość nieszczęśliwie w pobliżu kościoła i szkoły.

Kasa miejska nie była zbyt obfita. Jednak dzięki zaangażowaniu społecznemu udało się zmienić wygląd miasta. Ulice (nazwy współczesne) Poświętne, Armii Krajowej i Mogielnicka dostały nowe nawierzchnie, na niektórych pojawiły się chodniki i krawężniki, wybrukowano również częściowo ulicę Lewiczyńską i Laskową, Wybudowano nową siedzibę ośrodka zdrowia przy ulicy Kościelnej i łaźnię miejską, wyremontowano budynek Magistratu, ówczesną siedzibę Zarządu Miejskiego. Miasto pomagało remontować kamienice prywatne.

Z uwagi na trudną sytuację lokalową Gimnazjum i Liceum im. Piotra Skargi, z kasy miejskiej w 1937 roku wyasygnowano fundusze na zakup działki pod budowę budynku obecnego Liceum Ogólnokształcącego w Grójcu. Dodatkowa suma pieniędzy zebrana przez komitet społeczny i ówczesny Samorząd Powiatowy pozwoliła na wzniesienie (do 1 września 1939 r.) murów budynku do wysokości do drugiego piętra. Niestety wybuch wojny spowodował, że rozwój miasta - w tym budowa szkoły - został na wiele lat wstrzymany.

Tadeusz Olszewski będąc burmistrzem, z urzędu przewodniczył obradom Rady Miejskiej, od 4 grudnia 1934 r. był przewodniczącym komisji przedsiębiorstw miejskich: elektrowni i rzeźni, powołanej, podobnie jak kilka innych, przez Radę Miejską. Z ramienia Rady brał udział w zebraniach Związku Miast Polskich. Uposażenie burmistrza według VIII stopnia służbowego, uchwaliła Rada Miejska na swym pierwszym posiedzeniu, które odbyło się 26 września 1934 r. W 1939 r. jego pobory wynosiły, razem z dodatkiem funkcyjnym i ekonomicznym 496,58 zł.

Aktywność społeczna

Tadeusz Olszewski w niepodległej Polsce prowadził aktywną działalność mającą na celu patriotyczne wychowanie młodzieży, dbanie o jej rozwój ideowy oraz kondycję fizyczną i przysposobienie wojskowe. Po powrocie z wojska został komendantem powiatowym Związku Strzeleckiego. W 1933 r. z jego inicjatywy utworzono sekcję sportową Związku pod nazwą „Legion”, w której młodzież mogła uprawiać piłkę nożną, siatkówkę i koszykówkę. W rok później (19 marca - dzień imienin Józefa Piłsudskiego) otwarto w Grójcu strzelnicę małokalibrową. Wydarzenie to zbiegło się z powszechnymi zadaniami strzeleckimi pod hasłem „Dziesięć strzałów ku chwale ojczyzny”. Tadeusz Olszewski nie tylko inicjował szkolenie, ale również prowadził je jako instruktor (np. w 1934 r. we wsiach gminy Lipie). Także i ten nurt jego działalności zyskał wysoką i pochlebną ocenę Starostwa Powiatowego w Grójcu oraz Prezesa Zarządu Obwodu Grójeckiego Związku Strzeleckiego.

Był również prezesem Koła Powiatowego Związku Peowiaków w Grójcu. To właśnie z inicjatywy i na wniosek Koła, Rada Miejska na posiedzeniu w dniu 27 czerwca 1937 r. podjęła uchwałę o nadaniu nowo otwartej ulicy nazwy POW. Opracował dla potrzeb Wojskowego Biura Historycznego MON wykaz członków oraz rys historyczny Obwodu XIV Grójeckiego. Uczestniczył w pracach Powiatowej Komisji Kwalifikacyjnej POW, potwierdzającej przynależność do organizacji.

Działalność w POW i Związku Strzeleckim, praca na stanowisku burmistrza oraz społeczna zdobyły mu uznanie i szacunek społeczeństwa grójeckiego. Współpracownicy cenili go za inicjatywę, ideowe podejście do pracy oraz wysoką kulturę osobistą. Jego dalsze plany i zamierzenia przerwała wojna.

II wojna światowa

Pracę samorządową przerwał wybuch II wojny światowej. Burmistrz Grójca był czynnym uczestnikiem walk wrześniowych i po klęsce wrócił do domu. Natychmiast podjął działalność konspiracyjną. W październiku 1939 r. uczestniczył w spotkaniu mającym na celu powołanie w Grójeckiem podziemnej organizacji Służba Zwycięstwu Polski (później Związek Walki Zbrojnej, od 14 lutego 1942 Armia Krajowa). Był to początek późniejszego Obwodu Armii Krajowej Grójec-Głuszec.

Z uwagi na przedwojenną działalność i pełnione funkcje Olszewski nie mógł pozostać w Grójcu, w obawie przed aresztowaniem przeniósł się do Warszawy. Tam nawiązał kontakt z Armią Krajową i przyjął pseudonim „Wojtek Nurski”. Walczył w powstaniu warszawskim w V Obwodzie (Mokotów) Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej - WSOP (Wojskowa Służba Ochrony Powstania) w stopniu porucznika. Dowodzone przez niego oddziały walczyły na Mokotowie w rejonie ulic Puławskiej, Malczewskiego i Krasickiego.

Śmierć

Tadeusz Juliusz Olszewski zginął 16 września 1944 r. w Warszawie pod gruzami kamienicy przy ul. Puławskiej 128 w trakcie bombardowania Mokotowa przez Niemców. Został pochowany na „starym” cmentarzu w Grójcu, przy ulicy Mszczonowskiej.

Rodzina i życie prywatne

18 marca 1930 zawarł związek małżeński z Haliną Łoza-Łozińską (1887–1970?) primo voto Filipowiczową. Małżeństwo nie doczekało się potomstwa. Przed 1939 mieszkali w Grójcu przy ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego oraz w domu przy ul. Lewiczyńskiej, w czasie okupacji w Warszawie przy ul. Puławskiej, przez krótki okres przy ul. Białobrzeskiej.

Tadeusz Olszewski miał liczne rodzeństwo, siostry: Jadwigę - właścicielkę księgarni (1887–1970), Marię Żurawską (1896–1955) i Halinę (1905–1979) - urzędniczkę oraz Janinę (1901–1980); braci: Jana (zmarł w latach sześćdziesiątych w dawnym ZSRR), Józefa (zmarł w Warszawie) oraz Czesława (1894–1969) - artystę fotografika.

Dom rodziny Olszewskich znajdował się przy ul. Starostwo 8 w Grójcu, na jego miejscu obecnie stoi blok mieszkalny. Wcześniej rodzina mieszkała przy ul. Radomskiej (obecnie Niepodległości) 5.

Uhonorowanie zasług

Za zasługi w walce o niepodległość, działalność społeczną i zawodową został odznaczony (do 1937 roku): trzykrotnie Krzyżem Walecznych (tzw. z dwoma okuciami), dwukrotnie Srebrnym Krzyżem Zasługi; w 1937 roku – Krzyżem Niepodległości. Według napisu na płycie nagrobkowej w Grójcu, również Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami. Ponadto otrzymał m.in. Krzyż POW, odznakę honorową Orlęta, Krzyż Legionowy, Odznakę Pamiątkową Więźniów Ideowych z Lat 1914/21, Odznakę za Kampanię Ruską I w 36 pułku piechoty Legii Akademickiej.

Obchody 600-lecia miasta

16 września 2019 przy udziale Wojska Polskiego, z pełnym ceremoniałem, odbyło się uroczyste odsłonięcie grobu Tadeusza Olszewskiego na „starym” cmentarzu w Grójcu po uprzedniej gruntownej renowacji zaniedbanego grobowca.

Inicjatorem przedsięwzięcia był burmistrz Dariusz Gwiazda, który już w 2017 roku, gdy pełnił jeszcze funkcję radnego miasta Grójca, apelował o odrestaurowanie grobu, wówczas bezskutecznie. Dzięki wsparciu księdza Zbigniewa Stefaniaka, proboszcza parafii pw. Św. Mikołaja w Grójcu, oraz zakładu kamieniarsko-betoniarskiego Miet-Mar udało się wreszcie zrealizować ten plan po wcześniejszym uzyskaniu zgody na przeprowadzenie prac od profesora Andrzeja Olszewskiego, bratanka śp. Tadeusza Olszewskiego.

Pracownicy zakładu Miet-Mar usunęli dwa potężne krzewy, które stanowiły problem - zasłaniały dużą część pomnika, a ich korzenie niszczyły grób. Zdemontowali również popękane betonowe płyty. Harmonogram prac przewidywał wypiaskowanie metalowego płotu, pomalowanie i ponowne zamontowanie go, położenie nowych płyt granitowych z napisami, odświeżenie elementów wykonanych z piaskowca i wykonanie ogrodzenia z parapetów granitowych. Z kolei teren wokół grobowca został pokryty zbrojonym betonem i kostką brukową.

21 września 2019 roku, podczas obchodów 600-lecia nadania Grójcowi praw miejskich, rada miejska nadała Tadeuszowi Olszewskiemu tytuł Honorowego Obywatela Grójca. Odznaczenie odebrał jego bratanek profesor Andrzej Olszewski. Tego samego dnia, odbyło się także uroczyste odsłonięcie tablicy poświęconej ostatniemu przedwojennemu burmistrzowi. Zawieszono ją na południowej ścianie ratusza.

Bibliografia

• Maria Lewandowska, Olszewski Tadeusz, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt jedenasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2002, s. 63-68 – na podstawie źródeł:
• Archiwum Państwowe w Radomiu: „Akta USC Grójec”, 1899 (akt urodzenia);
• Centralne Archiwum Wojskowe, Wojskowe Biuro Historyczne: sygn. I 341. 1427, I 341. 1. 655, I 341. 1.874, akta odznaczeniowe Tadeusza Olszewskiego, sygn. KN. 8 listopada 1937, sygn. KW 88/404, Odznaka Więźniów Ideowych z Lat 1914/21, sygn. 2402;
• Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy. Oddział w Górze Kalwarii, „Akta miasta Grójca”, sygn. 39, 40, 68, 70, 71, 73, 253, 254, 270, 468;
• Archiwum Akt Nowych, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, sygn. 202/26, Państwowy Monopol Spirytusowy, teczka akt personalnych Tadeusza Olszewskiego, sygn. 1530;
• Kronika „Echo Grójeckie”, R. 2: 1934, nr 4, s. 10, nr 5, s. 9;
• Miasto Grójec. Powiat Grójecki, „Legionista Polski”, 1938, nr 5-7, s. 30-31;
• Lesław Bartelski, Mokotów 1944, Warszawa 1986, s. 503, 504, 648 (data i okoliczności śmierci Tadeusza Olszewskiego), po s. 336 zdjęcie Tadeusza Olszewskiego, podpisane imieniem Juliusz;
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec - „Głuszec”, Warszawa 1993, s. 81, 82, 282;
• Informacje uzyskane od: prof. dr hab. Andrzeja Olszewskiego, syna Czesława - brata Tadeusza Olszewskiego, Bogusława Kolwasa i Juliana Mankiewicza oraz zapamiętane przez autorkę Marię Lewandowską, usłyszane od ojca Wacława Błaszczykowskiego (1904–1954), długoletniego urzędnika Zarządu Miejskiego w Grójcu.