Żydzi w Tarczynie

Żydzi w Tarczynie zaczęli liczniej i na trwałe osiedlać się po upadku Rzeczypospolitej szlacheckiej (1795), kiedy Grójeckie znalazło się pod zaborem pruskim, w Departamencie Warszawskim (do 1807). Ówczesne władze sprzyjały osadnictwu zarówno Niemców jak i Żydów. Miasto (od 1355 do 1870 roku i ponownie od 2003 roku) stanowiło niewielki ośrodek handlowo-rzemieślniczy, dlatego Żydzi zajmowali się głównie rzemiosłem i handlem. Liczba ich stale wzrastała. W roku 1808 Tarczyn liczył ogółem 438 mieszkańców, w tym 126 Żydów (28,8%); w 1827 r. odpowiednio – 633 i 207 (32,7%); w 1857 roku – 977 i 630 (64,5%); w 1912 r. – 1232 i 392 (oraz 2 prawosławnych i 2 ewangelików); w 1921 r. – 2526 i 1427 (56,3%). W 1859 r. 997 mieszkańców żyło w 53 domach drewnianych i 6 murowanych; w 1921 r. – 2526 osób w 151 budynkach. W 1912 roku – 1232 mieszkańców, w tym 602 mężczyzn i 630 kobiet uprawiało 614 mórg ziemi. 23 czerwca 1825 Żydom tarczyńskim wyznaczono rewir, gdzie mogli zamieszkać. Skupiono ich we wschodniej pierzei Rynku.

Początkowo Żydzi z Tarczyna należeli do gminy wyznaniowej w Grójcu, potem utworzyli własną, samodzielną (ok. 1845). Wg wstępnych ustaleń w 1862 urządzili własny cmentarz (kirkut), naprzeciwko cmentarza katolickiego, położonego przy drodze do wsi Suchodół. Prawdopodobnie w końcu pierwszej połowy XIX wieku (1845) przy ul. Komornickiej, róg Grójeckiej zbudowali murowaną, jednopiętrową synagogę i w pobliżu niej mykwę, czyli basen do rytualnej kąpieli. Stanowisko rabina przez pewien czas pełnił Jechiel Dancinger (1848–1894), syn cadyka Szaragi Fajwela Dancingera z Grójca (zm. 1849), wychowany na dworze Izraela Icchaka Kalisza z Warki, chasydzkiego rebe, cadyka. Długoletnim rabinem był Dawid Lajfelt (od początku XX wieku), który mieszkał przy ul. Komornickiej 11.

Ze sprawozdania Rady Szkolnej Powiatowej za II i III rok działalności, to znaczy od 1 lipca 1919 do 30 czerwca 1921 wiemy, że w tym czasie funkcjonowało 5 chederów, czyli elementarnych szkół dla chłopców ortodoksów, to znaczy prawowiernych, skrupulatnie przestrzegających surowych zasad religii mojżeszowej. Jedna z nich mieściła się w domu przy ulicy Piaseczyńskiej (dziś Juliana Stępkowskiego). Obecnie stoi tam budynek Banku Spółdzielczego. W latach międzywojennych Żydzi skupiali się w różnych organizacjach, partiach politycznych, organizacjach gospodarczych, których dzieje dotychczas nie zostały odtworzone z powodu zniszczenia archiwum gminy Komorniki. Z nielicznych zachowanych dokumentów, z ustnych przekazów wynika, że w Tarczynie działały: Biblioteka Żydowska im. Icchoka Lejba Pereca, religijna partia syjonistyczna – Mizrachi (hebr. Merkaz ruhani – Centrum Duchowne), paramilitarna organizacja młodzieżowa Betar, religijna partia polityczna wyznawców ortodoksyjnego judaizmu Agudas Isroel (Związek Izraela). Część Żydów ze środowiska robotniczego i rzemieślniczego należała do Komunistycznej Partii Polski. W sprawozdaniu wojewody warszawskiego znajduje się dość szczegółowa informacja o domniemanych członkach i działalności tej partii w Tarczynie. Członkami Komitetu Miejskiego byli m.in.: trykociarz – Icek Łęga (handel), Szymcha Czwernej (krawiec). Komunistyczna Partia Polski w Tarczynie miała znaczny wpływ w Żydowskiej Bibliotece Ludowej i miejscowych związkach zawodowych.

Do Tarczyna okupacyjne wojska niemieckie wkroczyły w piątek 8 września 1939 r. około godziny 12. Wkrótce specjalne grupy operacyjne policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa, a potem władze administracyjne przystąpiły do realizacji polityki eksterminacji Żydów, a więc nakazu noszenia na lewym przedramieniu opaski z niebieską gwiazdą Dawida, konfiskaty cenniejszego mienia, rozebrania synagogi, wprowadzenia przymusu pracy od lat 14 do 60, wprowadzenia samorządu, tzw. Judenratu (którego składu nie zdołano ustalić), a wreszcie skupienia ich w getcie zlokalizowanym po wschodniej stronie Rynku, na terenie tzw. „świńskiego targu”. 1 września 1939 w Tarczynie żyło 1650 Żydów, w grudniu 1940 r. zaś 1640. 20 stycznia 1941 starosta grójecki, Ernst Mauer, zarządził, aby do 27 stycznia wszyscy Żydzi żyjący na obszarze gmin, osiedlili się w najbliższych miastach oraz w Tarczynie i Błędowie, co odczytali oni jako przygotowania do wywiezienia do obozów koncentracyjnych.

W roku 1941 Grupa Budowy Dróg przy szefie Urzędu Dystryktu Warszawskiego utworzyła Judenlagry (w skrócie zwany julag) w Jeżewicach, Tarczynie, Piasecznie i Falentach. Więziono w nich około 700 Żydów. Tych, których osadzono w Tarczynie (ok. 80) zatrudniono przy remoncie i budowie drogi Mszczonów–Tarczyn–Piaseczno.

28 lutego 1941 Grójecką Koleją Dojazdową tarczyńscy Żydzi zostali wywiezieni do getta w Warszawie, a stąd tych, którzy nie uciekli z niego, nie zmarli z głodu, chorób, nie zostali rozstrzelani, odtransportowano do obozów zagłady.

Niewielka liczba Żydów, przed 1 września 1939 mieszkających w Tarczynie, przeżyła holocaust (zagładę) dzięki pomocy aryjskich rodzin. Ukrywali się oni w miastach, we wsiach, w lasach. Niektórzy schronili się w oddziałach partyzanckich Gwardii Ludowej, inni czas wojny i okupacji przeżyli w Związku Radzieckim, dokąd zbiegli przed wybuchem II wojny światowej lub wkrótce po jej wybuchu. Pomocy w przeżyciu zbiegłym i ukrywającym się w domach, zabudowaniach gospodarczych i leśnych ziemiankach, udzielali m.in.: Olejnikowska z Rembertowa, Połeć ze Świętochowa, Władysław Siejko z Kopanej, były poseł Władysław Dobrowolski.

Ze sprawozdania Starostwa Powiatowego w Grójcu wynika, że do gminy Komorniki w 1945 r. powróciło 32 Żydów. Ilu wróciło później, nie udało się ustalić. Wszyscy oni jednak stosunkowo szybko opuścili gminę Komorniki i Tarczyn i osiedlili się głównie w miastach Dolnego Śląska i Łodzi. Powodem była niechęć do nich, szczególnie tych, którzy przejęli ich mienie i nieruchomości. Dalszy ich los nie jest znany.

Bibliografia

• Zofia Romanowska, Żydzi w Tarczynie, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt czternasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2006, s. 105-107 – na podstawie źródeł:
• Archiwum Akt Nowych w Warszawie – Urząd Wojewódzki Warszawski, Sprawozdanie sytuacyjne miesięczne obejmujące stan organizacyjny KPP 1932–1935, sygn. 276/11-2, cz. III Obsada personalna, s. 1-2;
• Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy - oddział Grodzisk Mazowiecki: Starostwo Powiatowe Grójeckie 1944-1950. Wykaz ludności wg narodowości zamieszkującej teren powiatu grójeckiego w latach 1939–1945, sygn. 248, k. 1-2;
• Wojciech Szymański, Królestwo Polskie, czyli najdokładniejszy obraz tego kraju pod względem statystycznym, jeograficznym i historycznych wspomnień zebrał i napisał ..., Warszawa 1859, s. 26;
• Spisok nasielennych punktow warszawskoj guberni, Warszawa 1912, s. 230-231;
• Bohdan Wasiutyński, Ludność żydowska w Polsce w wiekach XIX i XX. Studium statystyczne, Warszawa 1930, s. 47;
• Tatiana Brustin-Berenstein, Deportacje i zagłada skupisk żydowskich w dystrykcie warszawskim, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1952, nr 1 (3), s. 111;
• Eleonora Bergman, Ślady kultury żydowskiej na Mazowszu, „Mazowsze” 1993, nr 1, s. 35;
• Józef Marszałek, Obozy pracy w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939–1945, Lublin 1998, s. 66;
• Jochwed Kantorowicz, 18 miesięcy w lesie, [w:] Grójeckie we wspomnieniach. Antologia. Seria pierwsza. Wybór i opracowanie Zdzisław Szeląg, Grójec 1999, s. 91-106;
• Jerzy Golański, Ludność żydowska w Tarczynie, „Okolica”. Gazeta Południowego Mazowsza 2001, nr 7 (15);
• Grójecczanie sami o sobie. Antologia korespondencji prasowych z lat 1889–1959. Część I. Wybór, wstęp i przypisy Zdzisław Szeląg, Grójec 2002, s. 1-15.