Ośrodek IV ZWZ-AK Warka

Ośrodek IV ZWZ-AK Warka – jeden z dziewięciu lokalnych ośrodków najpierw Związku Walki Zbrojnej, a następnie Armii Krajowej na terenie Obwodu Grójec-„Głuszec”, obejmujący teren wokół Warki (gminy Konary i Lechanice).

Historia

Zalążki konspiracji w Warce pojawiły się na początku 1940 roku. Wykrystalizowały się wówczas najpierw dwa, a później trzeci ośrodek, które skupiły się wokół osób znanych przed wojną w mieście z postaw patriotycznych.

Organizatorem jednej grupy był aktywny działacz miejscowego Stronictwa Narodowego, nauczyciel Marian Podymniak („Andrzej”). Postępując zgodnie z dyrektywami Zarządu Głównego Stronictwa Narodowego zaczął tworzyć pięcioosobowe sekcje Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW), która w końcu 1940 roku liczyła około 50 członków.

Drugą grupę zorganizował również nauczyciel – Aleksander Gajewski („Maciej”). W krótkim czasie zebrał on i zaprzysiągł około 25 młodych ludzi tworząc w ten sposób zręby Związku Walki Zbrojnej na tym terenie. Wkrótce utworzono samodzielny Ośrodek IV ZWZ Warka. Podstawowymi strukturami były tu, tak jak w Narodowej Organizacji Wojskowej, pięcioosobowe sekcje.

Przy końcu 1940 roku dwaj pracownicy Fabryki Okuć Budowlanych braci Lubert – inż. Antoni Kosobudzki i por. Stanisław Myszkowiec („Orzeł”, „Szczur”) powołali do życia organizację o nazwie „Unia”. Liczyła ona około 40 członków z terenu Warki, Gośniewic i Piaseczna, a jej komendantem został por. Kowalski („Ketling”). Głównym oparciem dla wymienionych organizacji były Fabryka Braci Lubert i Spółdzielnia Rolniczo-Handlowa zwana Syndykatem. Wielu pracowników tych zakładów należało do konspiracji, a ponadto znaleźli tam zatrudnienie oficerowie przybyli z zewnątrz, którzy włączyli się do działań miejscowego podziemia.

Poszczególne organizacje rozbudowywały się liczbowo, szkoliły swoich członków w zagadnieniach wojskowych, a także gromadziły broń. Nie było między nimi antagonizmów, a nawet istniała współpraca. Od połowy 1941 roku bardziej uaktywniła się Narodowa Organizacja Wojskowa. Było to rezultatem przyjęcia do niej dwóch oficerów Wojska Polskiego – ppor. Zbigniewa Glinickiego (nazwisko okupacyjne – Wójcik) oraz pchor. Józefa Ruszkowskiego („Florian”, nazwisko okupacyjne – Wiśniewski). Komendantem Ośrodka NOW w Warce został mianowany Zbigniew Gliniecki, dowódcą plutonu zaś Karol Rajczyk („Pilica”). Pluton liczył wówczas 60 żołnierzy zorganizowanych w sekcjach i drużynach. Od trzeciego kwartału 1942 roku do wiosny 1943 trwała akcja scalania istniejących na terenie Warki organizacji z Armią Krajową.

Komendantem Ośrodka IV ZWZ-AK do wiosny 1943 roku był por. Kowalski („Ketling”). Aresztowany przez Gestapo w Gośniewicach, został zastrzelony podczas próby ucieczki. Kierownictwo Ośrodka przejął wówczas jego zastępca por. Stanisław Myszkowiec („Orzeł”).

Komenda Ośrodka IV ZWZ-AK:

• komendant: por. Kowalski („Ketling”) do wiosny 1943 roku, Stanisław Myszkowiec („Orzeł”, „Szczur”) do połowy 1943 r., por. Józef Ruszkowski („Florian”);
• zastępca komendanta: por. Stanisław Myszkowiec („Orzeł”, „Szczur”);
• organizacyjny oraz adiutant: ppor. Jerzy Łukowski („Lenko”) od 1943 r.;
• wywiad: Jan Grzebalski („Strzelecki”);
• szkoleniowo-operacyjny: Mieczysław Wróbel („Zdzisław”);
• kwatermistrzostwo: Michał Miłaszewicz („Gienek”);
• łączność: Wojciech Wielgus („Sulima”);
• BIP: Władysław Janus („Jawor”);
• służba sanitarna: dr Karol Chruścielewski („Batory”);
• Wojskowa Służba Kobiet (WSK): Irena Plater („Daktyl”);
• Wojskowa Służba Ochrony Powstania (WSOP): Franciszek Stolarski;
• Kierownictwo Walki Cywilnej: Wiktor Krawczyk („Żar”).

Reorganizacją objęto również plutony bojowe, a ich dowódcami zostali w Warce oraz Winiarach – plutonu I Karol Rajczyk („Pilica”); plutonu II Zygmunt Wachnik („Krakus”), zastępcą od 1 stycznia 1944 roku był Tadeusz Sajnok („Bartosz”); plutonu III Józef Piłat („Żmija”); plutonu IV Mieczysław Wróbel („Zdzisław”); w gminie Konary – plutonu V Stanisław Jezierski („Jastrząb”); w gminie Lechanice – plutonu VI Jan Rzeźnicki („Rola”).

W okresie największego rozwoju Ośrodek IV AK Warka liczył około 500 członków – wojskowych i cywilnych.

W czasie trwania konspiracji była gromadzona broń. W połowie 1943 roku w magazynach Ośrodka znajdowały się: 2 karabiny maszynowe, ok. 20 karabinów kb i kbk z niewielką ilością amunicji, ok. 20 pistoletów różnych typów (vis, FN, parabellum), ok. 20 granatów ręcznych.

Najwięcej nowoczesnej i sprawnej broni maszynowej zakupiono od żołnierzy węgierskich i niemieckich. Węgrzy sprzedali przynajmniej 15 sztuk pistoletów maszynowych typu schmeisser. Zakupami broni zajmowali się głównie Józef Piłat („Żmija”), Tadeusz Sajnok („Bartosz”), Michał Cieślak („Jarosz”) oraz komendant posterunku policji „granatowej” Konrad Kołodziejski („August”) i policjant Wacław Kowalewski („Bór”). Dwaj ostatni broń zakupioną w Warszawie przywozili do Warki. Magazyn Ośrodka powiększył się w ten sposób o około 15 pistoletów maszynowych typu schmeisser, około 40 pistoletów parabellum i około 50 granatów ręcznych. Na początku 1944 roku Komenda Obwodu przydzieliła Ośrodkowi kilka tysięcy sztuk amunicji karabinowej zabranej z transportu w Zalesiu Dolnym przez oddział bojowy Ośrodka II Tarczyn.

W połowie 1944 roku Ośrodek dysponował bronią wystarczającą do uzbrojenia pełnego plutonu bojowego. Na każdego żołnierza przypadł kb lub kbk, pistolet i 2-3 granaty. Każda drużyna miała ponadto 3 pistolety automatyczne. Stosunkowo duża ilość broni i amunicji umożliwiła podjęcie szeregu akcji przeciw okupantowi, a także prowadzenie intensywnego szkolenia polowego w warunkach nocnych, które odbyło się kilkakrotnie zimą i wiosną 1944 roku. Na terenie Ośrodka IV organizowano szkolenie wojskowe.

Przez cały czas okupacji robotnicy z Fabryki Okuć Budowlanych w Warce wykonywali brakujące lub uszkodzone elementy mechaniczne do broni znajdującej się w magazynach Ośrodków IV i V. W 1943 roku wyprodukowano w fabryce dwa prototypowe miotacze ognia. Niestety, nie sprawdziły się one w czasie prób przeprowadzonych przez ppor. sap. Mieczysława Czajkowskiego („Chmiel”) i nie podjęto ich produkcji. Natomiast na początku roku 1944 por. „Florian” na odprawie u komendanta Obwodu kpt. „Halnego” zadeklarował wykonanie kilkunastu egzemplarzy pistoletów typu sten. Dyrektor Jerzy Lubert zgodził się, ażeby robotnicy nocnej zmiany, a jednocześnie członkowie Armii Krajowej, wykonali poszczególne elementy pistoletu. Dokumentację techniczną przygotował Zbigniew Kupras („Marek”) pod nadzorem inż. Antoniego Kossobudzkiego. Obaj nadzorowali wykonywanie części przez m.in. Edwarda Grzelewskiego („Blondyn”), Stanisława Rudnickiego, Stefana Sarnowskiego („Adam”). Wszystkie elementy zostały wykonane do końca czerwca. Jednak prace przy montażu zostały przerwane, ponieważ linia frontu wschodniego oparła się o wschodni brzeg Wisły, a następnie został utworzony przyczółek warecko-magnuszewski i Niemcy rozpoczęli ewakuację ludności.

Ośrodek noszący kryptonim „Filia IV” prowadził korespondencję z Obwodem zaszyfrowanym jako „Spółdzielnia”. Sprawozdania i korespondencja z Obwodem były sporządzane przez adiutanta ppor. Jerzego Łukowskiego („Lenko”). Skrzynka pocztowa dla tego typu przesyłek znajdowała się w miejscowej Spółdzielni Rolniczo-Handlowej. Dla korespondencji wewnętrznej, a także kolportażu prasy i innych przesyłek tego typu skrzynki pocztowe znajdowały się u Władysława Janusa, Mieczysława Lipca, Mieczysława Wróbla oraz w restauracji Jana Korcza („Siwek”). Natomiast punktami kontaktowymi i miejscami spotkań konspiracyjnych były sklep Ledóchowskiego, mieszkania Władysława Janusa i Marcelego Petrykowskiego, a także browar.

W Ośrodku funkcjonowała Wojskowa Służba Kobiet (WSK). Jej członkinie wykonywały niektóre elementy oporządzenia wojskowego, a także wysyłały paczki do obozów jenieckich w Niemczech. W ramach Wojskowej Służby Kobiet Irena Plater („Daktyl”) z Pilicy zorganizowała żeńską drużynę sanitarną liczącą około 20 kobiet i dziewcząt. W dniach od 15 października 1943 roku do 31 maja 1944 roku zostały one przeszkolone w zakresie pierwszej pomocy medycznej przez lekarzy Jadwigę Goławską-Kwaśniak i Karola Chruścielewskiego („Batory”), szefa służby sanitarnej Ośrodka. Ponadto staraniem lekarzy, farmaceutów i przeszkolonych sióstr zebrano duże ilości lekarstw, opatrunków i podstawowe instrumenty medyczne. We Wrociszewie członkiniami WSK były nauczycielki Stanisława Włodarczyk („Amulet”) i Jadwiga Karwowska, które wysyłały paczki do obozów jenieckich.

Na terenie Warki powołano 4 sekcje Wojskowej Służby Ochrony Powstania (WSOP), którymi kierował Franciszek Solarski. Na początku 1944 roku Komenda Obwodu wydała rozkaz rozpoczęcia przygotowań do akcji „Burza”. Należało przeorganizować Ośrodek na pododdział bojowy w sile kompanii przygotowanej do podjęcia działań bojowych. Dowódcą kompanii został mianowany por. Józef Ruszkowski. Na jesieni 1944 roku teren działania Ośrodka IV znalazł się w strefie frontu i działalność konspiracyjna stała się niemożliwa. W tej sytuacji komendant Obwodu Grójec-„Głuszec” kpt. Dionizy Rusek („Halny”), rozwiązał Ośrodek Rozkazem nr 21 z dnia 10 listopada 1944 roku.