Ewangelicy

Ewangelicy na Ziemi Grójeckiej zamieszkiwali od końca XVIII wieku do II wojny światowej, kiedy to znaczna część ewangelików opuściła Grójeckie. Obecnie w regionie pozostały jedynie nieliczne rodziny ewangelików, nie mające swojej gminy wyznaniowej, ani też odrębnej administracji. Potomkowie wraz z kolejnymi pokoleniami wtopili się w lokalną społeczność, zasymilowali i niewielu pamięta o swojej tożsamości kulturowej i religijnej.

Historia

W XVI w. Mazowsze stanęło w obliczu reformacji: z Prus Książęcych promieniował luteranizm, z Małopolski kalwinizm i arianizm. Konfesje te nie znalazły na Mazowszu wielu zwolenników, zarówno ze względu na przywiązanie mieszkańców do Kościoła rzymskokatolickiego, jak i ograniczenia natury prawnej. W 1525 książę Janusz III bronił pod groźbą konfiskaty majątku lub kary śmierci wyznawania i propagowania luteranizmu we wszystkich miastach i wsiach Księstwa Mazowieckiego.

W pierwszej połowie XVII wieku na Mazowszu pojawili się pierwsi ewangeliccy koloniści (luteranie i menonici), pochodzący z Pomorza, Wielkopolski lub z krajów niemieckich (1629 – Saska Kępa pod Warszawą, 1645 – Holendry Baranowskie na Ziemi Sochaczewskiej). Większa ich liczba napłynęła w drugiej połowie XVIII wieku, szczególnie po 1768, w którym sejm przywrócił dysydentom wolność wyznania i swobodę praktyk religijnych. Osadnicy – zwani holendrami lub olędrami – byli wolnymi chłopami-karczownikami, specjalizującymi się w zagospodarowywaniu obszarów leśnych lub bagiennych. Taką genezę miały m.in. osiedla luterańskie założone ok. 1790 roku na zachód od Błędowa (Chodnów, Józefów, Kazimierz, Przyłuski). Kolonizacja nasiliła się po trzecim rozbiorze Polski, w czasach pruskich (1795–1806). W 1810 w ówczesnym powiecie czerskim żyło 810 luteran i 33 kalwinów (reformowanych), którzy stanowili 2,1% mieszkańców. Ewangelickich osadników popierały również władze Królestwa Polskiego; obok rolników napływali rzemieślnicy (szewcy, murarze, cieśle) oraz pionierzy przemysłu włókienniczego (tkacze, sukiennicy, pończosznicy). W Iatach 1823-1825 powstał nieduży zakład lniarski w Grzegorzewicach pod Skułami, przekształcony następnie w manufakturę sukienniczą. W Błędowie założono filię fabryki w Żyrardowie. Niedaleko w Hucie Ludwikowskiej i Hucie Jeżewskiej zlokalizowano huty szkła. Wśród ewangelików znajdowali się także nieliczni ziemianie, dzierżący okoliczne dobra w Głuchowie, Nosach Poniatkach, Osieczku, Petrykozach, Sielcu, Uleńcu i Załężu Dużym.

Opiekę duszpasterską zapewniali tutejszym ewangelikom duchowni z Warszawy lub Iłowa pod Sochaczewem, a następnie z Rawy Mazowieckiej. W większych wsiach powstały kantoraty, składające się z domu modlitwy i szkoły, a często także cmentarza. Nabożeństwom przewodniczył kantor – nauczyciel. W 1837 powstała gmina ewangelicko-augsburska w Pilicy koło Warki, która swym zasięgiem objęła znaczną część Grójeckiego. W 1838 rozpoczęto organizowanie filiału w Błędowie (należeli do niego mieszkańcy Grójca i 27 okolicznych wsi), z którego w 1871 wyodrębnił się filiał w Karolewie.

Ewangelicy w ogromnej większości będący z pochodzenia Niemcami, polonizowali się. Proces ten przebiegał szczególnie szybko w miastach i osiedlach fabrycznych. W Iatach sześćdziesiątych XIX w. obrzędy religijne w parafii pilickiej i filiale błędowskim odbywały się w językach niemieckim i polskim. U schyłku XIX w. na skutek represji po powstaniu styczniowym, nastąpił odwrót od polskości. W 1897 w ówczesnym powiecie grójeckim mieszkało 3408 luteran, 27 reformowanych i 3 baptystów. Większość uważała się za Niemców (92,4%), nieznaczną domieszkę stanowili Polacy (4,8%), Litwini i Łotysze (1,4%), Finowie (1,3%) i inni. Przedstawiciele ostatnich z wymienionych narodów byli przeważnie żołnierzami armii rosyjskiej. Umiejętność czytania i pisania posiadało 45,5% (dla porównania, wśród katolików 23,5%). W początku I wojny światowej władze rosyjskie, dotąd faworyzujące ewangelickich osadników, uznały ich za element zagrażający obronności państwa; w 1915 większość została wysiedlona w głąb Rosji, skąd powróciła w 1918. Część ewangelików po zakończeniu I wojny światowej emigrowała na Wołyń i do USA, co spowodowało znaczny spadek urodzeń.

W 1921 w powiecie grójeckim żyło 2612 ewangelików (2,1% mieszkańców), z czego większość w gminach: Błędów, Czersk, Drwalew, Kąty, Konary, Konie, Nowa Wieś oraz w miastach Góra Kalwaria i Warka. Zaledwie 7,7% deklarowało narodowość niemiecką. W latach trzydziestych, pod wpływem przemian zachodzących w Niemczech, wśród ludności ewangelickiej narastały sympatie proniemieckie.

We wrześniu 1939 władze polskie internowały osoby podejrzewane o sprzyjanie hitlerowskiemu agresorowi: wielu ewangelików zostało skierowanych do Berezy Kartuskiej, skąd powrócili po zakończeniu działań wojennych; znaczna część podpisała volkslistę. Latem 1944 władze okupacyjne zarządziły ewakuację ludności niemieckiej na zachód; pozostali opuścili Grójeckie w 1945. Parafia w Pilicy oraz filiały w Błędowie i Karolewie przestały istnieć.

W Grójeckiem pozostały nieliczne rodziny ewangelików, nie mające swojej gminy wyznaniowej, ani też odrębnej administracji. Pozostałe po nich, a nie wywiezione do Niemiec dokumenty, przejęte zostały przez Archiwa Państwowe i lokalne Urzędy Stanu Cywilnego. Brak źródeł uniemożliwia oszacowanie liczby ewangelików zamieszkujących region w okresie powojennym.

W Grójcu i w regionie mieszka jeszcze wielu potomków owych kolonistów. Wtopili się w społeczność, zasymilowali i niewielu pamięta o swojej przeszłości. Wielu zapomniało języka swych przodków, wielu też nigdy go nie znało.

Wśród najczęściej spotykanych tu nazwisk wymienić należy te najbardziej znane: Aferi (Pilica), Bergemann (Pilica), Biehler (Pilica), Bitner (Błędów), Borau (Łaszczyn), Deeg (Dębie), Feler (Grójec), Gerent (Julianów), Graff (Pilica), Grenke (Grójec), Grossman (Dąbrówka), Hauser (Pilica), Held (Grójec), Hückel (Pniewy), Keller (Grójec), Kuhnke (Grójec), Kunisch (Grójec), Kunkel (Wilhelmów), Lejbrant (Pilica), Litke (Łaszczyn), Milke (Pilica), Müller (Wilhelmów), Nauman (Błędów), Schultz (Grójec), Stefan (Błędów), Stein (Wilhelmów), Stern (Wilhelmów), Stremmer (Petrykozy), Seelsorger (Pilica), Szyrle (Pilica), Wagner (Łaszczyn), Waker (Błędów), Weidknecht (Pilica), Wittenberg (Błędów), Wohlhübner (Petrykozy).

Bibliografia

• Paweł Fijałkowski, Ewangelicy, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt pierwszy, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1993, s. 21–23 - na podstawie źródeł:
• Pierwaja wsieobszczaja pieriepis nasielienija Rossijskoj Impierii 1897 g., t. 51, Warszawskaja gubiernija, (b.m.w.) 1904, s. 108-109, 122-124;
• I. Baranowski, Wsie holenderskie na ziemiach polskich, „Przegląd Historyczny” t. 19: 1915, s. 68-69;
• H. Grossman, Struktura społeczna i gospodarcza Księstwa Warszawskiego na podstawie spisów ludności 1808 i 1810 r., „Kwartalnik Statystyczny” 1925, z. 1, s. 47;
• Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 (...), Warszawa 1925, t. 1, s. 35-49;
• E. Kneifel, Die evangelisch-augsburgischen Gemeinden in Polen 1555-1939, München 1971, s. 31-32, 39-40, 50;
• Iura Masoviae terrestria. Pomniki dawnego prawa mazowieckiego ziemskiego, Warszawa 1973, t. 2, s. 205;
• A. Stawarz, Żyrardów – narodziny społeczności 1830-1870, Warszawa-Żyrardów 1985, s. 32.