Żydzi w Warce

Żydzi w Warce – według dotychczasowych ustaleń historyków początek żydowskiego osadnictwa w tym mieście sięga drugiej połowy XVIII wieku. Początkowo nie mieli oni bóżnicy ani cmentarza. W końcu tego stulecia wyznawcy religii mojżeszowej po roku 1780 na wzgórzu położonym w kierunku południowo-wschodnim od centrum, przy dzisiejszej ulicy Bielańskiej, założyli cmentarz, w mieście zaś dom modlitwy (bet hamidrasz). W czasie, gdy południowa część Mazowsza znalazła się w zaborze pruskim (1795–1807) nastąpił wzmożony napływ ludności żydowskiej do miasta. W roku 1808, a więc w czasach Księstwa Warszawskiego, mieszkało w nim 759 osób, w tym 324 Żydów (42,7%), którzy już posiadali mykwę, czyli rytualną łaźnię żydowską (dziś w tym miejscu stoi Bank Śląski), zaś w latach 1811–1817 wznieśli drewnianą bóżnicę, którą usytuowano pomiędzy dzisiejszym przystankiem PKS a pawilonem przy ul. Długiej; w miejscu tym stoi dziś blok mieszkalny. W latach 1861–1864 do bóżnicy dobudowano drewniany budynek przeznaczony dla chederu (hebr. elementarnej szkoły) i na mieszkanie dla rabina. W ostatecznym kształcie z 1939 r. oszalowany budynek bóżnicy składał się z sali głównej z Aron ha kodesz (z hebr. święta skrzynia, szafa przechowująca Torę), zbudowanej niemal na planie kwadratu (11,00 x 11,40 m) poprzedzonej wtórnie podzieloną sienią na izby dla kahału (do 1822, odtąd - dozór bóżnicy, od 1871 - zarząd gminy, gmina), bractw - Talmud Tora (szkoła religijna na poziomie wyższym niż cheder), Chewra Kadisz (święte bractwo pogrzebowe), nad nimi, na piętrze znajdował się babiniec przeznaczony dla kobiet. Całość (z kopułą) pokryta była wspólnym, dwukondygnacyjnym, czterospadowym dachem.

Około 1807–1815 roku Żydzi założyli gminę wyznaniową, czyli samorząd religijny zdominowany przez chasydów, czyli fanatyczny nurt religijno-mistyczny judaizmu. W sześć lat po Kongresie Wiedeńskim, tzn. w 1827 w mieście tym żyło 1976 osób, w tym 996 Żydów (50,4%). Wówczas to projektowano wyznaczenie Żydom na terenie Warki rewiru, gdzie mogliby mieszkać. Decyzję tę powtórzono w 1840 r. Zdecydowana większość skupiona została w rejonie ulic: Senatorskiej, Niemojewskiej i Mostowej.

Z Warką związana była działalność cadyka (sprawiedliwy, przywódca gminy chasydzkiej), Izaaka Kalisza z Warki (1779–1848) oraz jego syna, Menachema Mendla z Warki (1819–1868), którego zwano „Milczącym Cadykiem” a to dlatego, że cnotę milczenia uważał za formę modlitwy.

W 1897 w Warce żyły 4274 osoby, w tym 2548 – wyznania mojżeszowego (59,6%), 175 ewangelików. Mieszkali oni w 304 budynkach. W roku 1912 miasto liczyło 5900 ludzi (2936 mężczyzn, 2964 kobiet) w tym 9 prawosławnych, 2476 katolików, 329 ewangelików, 3086 Żydów. Było w nim 19 fabryk i warsztatów, 90 sklepów przemysłowo-handlowych. Po prawie trzech latach istnienia wolnej, niepodległej Polski (1921) liczba mieszkańców Warki wzrosła do 4306 osób, w tym 2176 (50,5%) Żydów. Stały wzrost liczby ludności żydowskiej w Polsce, w tym m.in. w Warce, spowodowany był licznymi przyczynami, np. rugowaniem ich ze wsi do miast, gdzie łatwiej mogli zdobyć pracę, polityką władz rządowych ograniczających ich ruchliwość terytorialną i społeczną, m.in. przez ustanowienie dzielnic żydowskich (rewiry). Ukaz cara z 5 czerwca 1862 zniósł podatek koszerny, rewiry, a ponadto Żydzi stopniowo uzyskiwali swobodę osiedlania się. Pauperyzacja społeczeństwa powodowała, że Żydzi zaczęli się utrzymywać z zajęć pozarolniczych, w mieście upatrywali możliwość swojego awansu społecznego i emancypacji narodowej, gospodarczej i społecznej.

W 1929 r. Rada Miejska liczyła 11 członków, w tym 5 pochodzenia żydowskiego: F. Kohn, M. Kryksman, Herszek Annan, Sz. Puterman, M. Feldman. W roku 1934 w Radzie zasiadało 12 osób, w tym 6 Żydów: Mordka Rosen, Icek Puterman, Berek Lander; Herszek Arman, Dawid Wajryb i Abram Feldman. Nocą 5 sierpnia 1936 w mieście wybuchł pożar, w którym spłonęły trzy domy mieszkalne i żydowski dom modlitwy przy ul. Warszawskiej. Według innych znajdował się on przy ul. Senatorskiej, w pobliżu bóżnicy.

W roku 1938, mimo wzrostu liczby ludności polskiej w Warce, Żydzi stanowili 39%. Miasto posiadało 451 domów mieszkalnych, z których 376 należało do Polaków. a tylko 75 do Żydów. Mieszkało w nich 5600 osób, w tym 3222 katolików, 200 ewangelików, 2173 wyznania mojżeszowego, 5 prawosławnych. Wskutek dużego przyrostu ludności oraz ograniczonej wielkości dzielnicy żydowskiej, w małych izbach domów żydowskich, w suterenach i na poddaszach gnieździło się po kilkanaście wieloosobowych rodzin. Na jeden mały dom przypadało 28 osób, tylko nieliczni, bogatsi Żydzi posiadali kilkupokojowe mieszkania.

Miasto stanowiło niewielki ośrodek handlowo-rzemieślniczy obsługujący m.in. okoliczne wsie. Monopol w tych dziedzinach należał do Żydów. Tak np. A. Haebich przy ul. Franciszkańskiej prowadził sklep towarów kolonialnych, U. Werlchajzer przy ul. Nowomiejskiej – skóry, A. Lindzyn przy ul. Piekarskiej – towary spożywcze.

W międzywojniu Żydzi skupiali się w różnego rodzaju związkach, stowarzyszeniach i partiach politycznych, których nazwy trudno dziś odtworzyć z powodu zniszczenia archiwaliów. Ze szczątków zachowanych dokumentów wiemy, że działały: Rzemieślnicza Spółdzielnia Kredytowa, Kasa Bezprocentowego Kredytu „Gemilas Chesed”, Ochronka dla Biednych Dzieci Żydowskich pn. „Talmud Tora”, Związek Syjonistyczny, Biblioteka Żydowska Ligi Oświaty Ludowej.

W Warce, podobnie jak i w innych częściach kraju i w innych miejscowościach powiatu grójeckiego, dość żywe były nastroje antysemickie inspirowane przez partie narodowe, manifestowane m.in. na łamach lokalnego periodyku „Gawędy Wieczorne”, redagowanym przez ks. Marcelego Ciemniewskiego, w jego książce Dzieje miasta Warki (Gostynin 1924) i w artykułach proboszcza zamieszczanych na łamach „Przeglądu Katolickiego”. Ks. prof Michał Czajkowski w rozmowie z Marcinem Dzierżanowskim zauważył: „(...) przez wieki z ambon i prasy katolickiej nauczano pogardy wobec Żydów. Niewątpliwie przyczyniło się to do rozwoju rasistowskiego antysemityzmu. Osłabiło to chrześcijańskie sumienie wobec zagłady Żydów”. Napięcia narodowo-wyznaniowe wzrosły, kiedy w kraju załamała się koniunktura gospodarcza i wybuchł kryzys gospodarczy. żydzi w porównaniu z Polakami wykazywali większe umiejętności np. w handlu, rzemiośle, umiejętnie posługiwali się kredytem, nierzadko oferowali klientom towary gorszej jakości, ale po niższych cenach i w ten sposób przyciągali do siebie liczną uboższą klientelę; stanowili więc dużą konkurencję np. dla polskiego handlu. Antysemickie nastroje wzmacniały ideologie faszyzujące (np. Obóz Narodowo-Radykalny) lub wręcz faszystowskie. Organizowanemu bojkotowi ekonomicznemu towarzyszyły bojówki, które nie pozwalały kupować towarów w żydowskich sklepach i straganach, które niszczono. Np. 30 grudnia 1936 bojówka Stronnictwa Narodowego zaatakowała kupca M. Rajchmana. W jego obronie wystąpili członkowie miejscowej Polskiej Partii Socjalistycznej: Kazimierz Pulkowski, Józef Sieradzki, Wacław Krawczyk, Jan Marek, Franciszek Kużena, Władysław Kornatek. Pod koniec 1937 r. bojkot nasilił się tak bardzo, że starosta grójecki zakazał pikietowania sklepów oraz czynnego stosowania bojkotu.

Warka opanowana została przez okupanta niemieckiego 8 września 1939 r. Wkraczając do miasta wrogie oddziały dopuszczały się gwałtów, rabowania mienia ludności cywilnej, szczególnie Żydów, których 1 września 1939 mieszkało w Warce – 2274, w grudniu 1940 było ich 2200.

Realizując politykę holokaustu (eksterminacji Żydów) żandarmi otoczyli żydowską dzielnicę ścisłym kordonem, podpalili bóżnicę i strzelali do tych, którzy usiłowali gasić pożar, a z ogrodzonego cmentarza wywieźli kamienne nagrobki (macewy) i użyli do celów budowlanych lub do budowy albo naprawy dróg i ulic. Ponadto władze okupacyjne miasta poleciły Żydom m.in. powołanie Rady Żydowskiej (Judenratu), noszenie opaski z gwiazdą Dawida, wprowadzono przymusowy nakaz pracy, rozwiązano szkoły i organizacje. Jednocześnie warsztaty rzemieślnicze (szewców, krawców, rymarzy, czapników, ślusarzy, piekarzy, cukierników, restauratorów itp.), składy, sklepy żydowskie - zostały skonfiskowane i przekazane Niemcom oraz Volksdeutschom. 20 stycznia 1941 Starosta Powiatowy wydał zarządzenie, aby do 27 stycznia wójtowie poszczególnych gmin, wszystkich Żydów mieszkających na ich terenie odesłali pod osobistym nadzorem do najbliższego „miasta”, tzn. Błędowa, Mogielnicy, Tarczyna, Góry Kalwarii, Warki, Grójca, Białobrzegów, Nowego Miasta nad Pilicą. W ten sposób w Warce znalazła się część Żydów dotąd mieszkających w pobliskich wsiach. 28 listopada 1940 r. Niemcy utworzyli getto ograniczone ulicami: Mostowa, Farna, Rynek, Długa.

Wczesnym rankiem w czwartek 21 lutego 1941 r. Niemcy przystąpili do jego likwidacji. Zmusili Żydów do pozostawienia mienia, pozwolili zabrać tylko podręczny bagaż i polecili udać się na miejsce zbiórki, gdzie sformowano czwórkami kolumnę, którą odprowadzono na stację kolejową w Warce, skąd wywieziono ich do getta w Warszawie (część do różnych obozów koncentracyjnych), a wkrótce tych, którzy przetrwali wywieziono do komór gazowych w Treblince. Wojnę przeżyło ok. 30 osób, które wcześniej schroniły się w okolicznych wsiach lub uciekły z getta w Warszawie. Według dostępnych, niepełnych przekazów w Warce ukrywali ich m.in. Jakub Sieradzan (1894–1968), rodzina Gablerów z Warki, hr. Wacław Dąmbski (1888–1972). Obecnie bodaj jedynym śladem obecności żydów w Warce jest nieogrodzony teren zniszczonego cmentarza, porośniętego wysoką trawą i nielicznymi krzewami, na którym, w domniemanym miejscu zburzonego, w roku 1990 wzniesiono nowy ohel (grobowiec świątobliwego).

Bibliografia

• Zofia Romanowska, Żydzi w Warce, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt jedenasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2002, s. 138-143 – na podstawie źródeł:
• Archiwum Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce: Wiktor Krawczyk, „Kronika miasta Warki”, br., sygn., s. 27, 43, 44, 61;
• Spisok naselennych punktov varšavskoj guberni, Varšava 1912, s. 42-43;
• ks. Marceli Ciemniewski, Dzieje miasta Warki, (Warka) 1924, s. 168, 171, 173-180, 184;
• Bohdan Wasiutyński, Ludność żydowska w Polsce w wiekach XIX i XX. Studium statystyczne, Warszawa 1930, s. 24;
• Tatiana Brustin-Berenstein, Deportacje i zagłada skupisk żydowskich w dystrykcie warszawskim, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie” 1951, nr 1 (3), s. 111;
• Anna Kubiak, Żydowska architektura zabytkowa w Polsce, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie” 1953, nr 4 (8), s. 93-94 (o synagodze);
• Maria i Kazimierz Piechotkowie, Bramy nieba. Bóżnice drewniane na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 1966, s. 102, 149, 153, 155, 156, 355, 356, 358;
• Izabela Khmer, Warka w okresie dwudziestolecia międzywojennego, [w:] Dzieje Warki 1321–1971. Materiały i studia, Warszawa 1975, s. 82, 84, 87;
• Sprawiedliwi. Wiesław Gabler (Warka), „Perspektywy” 1990, nr 5, s. 33;
• Krystyna Maria Horecka, Wspomnienie o Jakubie Sieradzanie, „Echo Warki” 1998, nr 5, s. 3;
• (jas), Siedziba słynnych cadyków, „Słowo Ludu” 1999, nr 8: 11 stycznia, s. 12;
• Jerzy Stobiecki, Kości na skarpie, „Słowo Ludu” 1999, nr 62: 15 marca, s. 3;
• Jerzy Stobiecki, Kirkut w rozsypce, „Słowo Ludu” 1999, nr 67: 20-21 marca, s. 6;
• Anna Kornatek, O wareckiej dynastii cadyków, „Echo Warki” 1999, nr 9, s. 9;
• Anna Kornatek, Śmierć na skarpie, „Echo Warki” 1999, leci nr 10, s. 8 (o przechowywaniu Żydów);
• AC HW [Alina Cała, Hanna Węgrzynek], Chasydzi w Warce, [w:] Alina Cała, Hanna Węgrzynek, Gabriela Zalewska, Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, Warszawa 2000, s. 55;
• AP [Adam Penkalla], Warka, [w:] Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon. Red: Jerzy Tomaszewski, Andrzej Żbikowski, Warszawa 2001, s. 520;
• Rozmowa Dzierżanowskiego z ks. prof Michałem Czajkowskim, „Zycie Warszawy” 2001, nr 122: 26-27 maja, s. 4.