Oddział partyzancki Gwardii Ludowej Jerzego Niedoszyńskiego

Oddział partyzancki Gwardii Ludowej Jerzego Niedoszyńskiego w Grójeckiem – Iżi Moudry (ur. 1911), z pochodzenia Czech, z zawodu mechanik, przymusowo został wcielony do Wehrmachtu jako kierowca-mechanik, skąd latem 1941 r. zdezerterował i w lutym 1942 przybył na teren powiatu błońskiego, w rejon Skuł, gdzie się ukrywał pod przybranym nazwiskiem Jerzego Niedoszyńskiego („Pepik”, „Jurek”, „Czech”). Utrzymywał się z naprawy zegarków okolicznym chłopom. W grudniu 1942 utworzył grupę bojową złożoną z jeńca rosyjskiego i dwóch (?) mieszkańców wsi Rumianka (?). 4 stycznia 1943 r., aby zdobyć broń, we wsi Sandlarz (?), gmina Młochów przeprowadził zamach na gestapowca, Gütnera z Nadarzyna, podczas którego został ranny w nogę. W czasie kilkutygodniowej kuracji, grupa rozpadła się. Po wyleczeniu „Pepik” przeniósł się w rejon Mszczonowa, a następnie w okolice Rawy Mazowieckiej i tu ponownie „zorganizował spory oddział partyzancki, złożony z Polaków i jeńców radzieckich zbiegłych z niewoli niemieckiej”. Wiosną 1943 powrócił do powiatu błońskiego i działał na pograniczu z powiatem grójeckim, w okolicach Skuł i Radziejowa.

Około 10 czerwca 1943 Oddział przeszedł na zachodnie tereny powiatu grójeckiego, nawiązał kontakt z lokalnym kierownictwem PPR i podporządkował się okręgowemu dowództwu Gwardii Ludowej Warszawa Lewa-Podmiejska oraz połączył z grupą Gwardii Ludowej Stanisława Fijałkowskiego (ur. 1900) „Michał” i wszedł w skład 2 plutonu Oddziału Gwardii Ludowej im. Kazimierza Pułaskiego, którym dowodził „Czech”. Z chwilą pojawienia się go w Grójeckiem kpt. Edward Ziółkowski (1902–1982) „Zośka”, komendant II Ośrodka AK (Tarczyn), z polecenia Komendy Obwodu Grójec „Głuszec” przeprowadził rozmowę z nim, proponując podporządkowanie się (scalenie) z Armią Krajową, za co Komenda Obwodu zobowiązywała się wypłacać oddziałowi 10 000 (zł?). Propozycja została odrzucona (relacja Edwarda Ziółkowskiego).

Niedoszyński posiadał nie tylko przeszkolenie wojskowe, ale i znaczne umiejętności dowódcze. Jego oddział przemieszczał się zwykle na rowerach, dlatego potocznie nazywany był oddziałem kolarzy. Antyniemieckie działania często prowadził w mundurach niemieckich i z zaskoczenia. Oprócz Niemców nie znosił też polskiej policji granatowej, która go tropiła, zanim wstąpił do Gwardii Ludowej.

Na terenie powiatu grójeckiego „Pepik” przeprowadził kilka akcji:

1. 10 czerwca 1943 Stanisław Fijałkowski i „Pepik” podczas przejazdu na rowerach z Grójca w kierunku Wilkowa we wsi Osieczek zostali zaatakowani przez patrol. Złożony był według jednych źródeł z żandarma i polskiego policjanta, według innych źródeł złożony z dwóch polskich policjantów (granatowych). W walce tej obaj zginęli; gwardziści zabrali im broń i mundury.
2. W nocy z 21 na 22 czerwca 1943 oddział „Czecha” i „Michała” zaatakował posterunek policji granatowej w Drwalewie, której z pomocą przyszli żandarmi i po około dwugodzinnej walce opanował, a potem podpalił. Zdobyto 10 karabinów, 2 pistolety maszynowe, 4 pistolety, granaty i worek amunicji.
3. Dnia 23 i 24 czerwca 1943 w godzinach rannych, kiedy mieszkańcy wsi odstawiali mleko do zlewni w Tarczynie, kilku ludzi na rowerach i uzbrojonych w pistolet maszynowy wychodziło z żyta i niszczyło bańki z mlekiem oraz groziło śmiercią, jeśli mleko będzie nadal odstawiane.
4. 26 czerwca 1943 w Kruszewie 10 gwardzistów uzbrojonych w karabiny i rewolwery, dowodzonych przez „Pepika”, zniszczyło księgi i urządzenia mleczarni, zabrało 21 baniek na mleko, 30 kg cukru, 3 litry wódki, 1000 sztuk papierosów „Junak”, kasjerowi M. ... 2000 zł.
5. W nocy z 3 na 4 lipca 1943 o godz. 21 na drodze koło wsi Zalesie, gmina Kobylin, dwóch osobników zatrzymało jadącego rowerem Matulkę Władysława, któremu zabrali rower, dali mu w zamian gorszy i dopłacili mu 3000 zł. Na otrzymany rower wystawili pokwitowanie: „Grupa Jurka Czecha zarekwirowała rower we wsi Zalesie tramwajarzowi Władkowi Matulka”, podpis Franek Lotnik.
6. 4 lipca 1943 w majątku Liegenschaftu Pawłowice (Kolonia Pawłówka) drużyna dowodzona przez „Pepika” zniszczyła kilka żniwiarek i młocarni.
7. 6 lipca 1943 o godz. 3 w nocy sekcja gwardzistów z oddziału „Pepika” zniszczyła mleczarnię w Żyrowie i skonfiskowała cukier.
8. W nocy 8 lipca 1943 o godz. 23:30 – 42-osobowy pluton uzbrojony w karabiny i granaty, dowodzony przez „Pepika”, po ścięciu słupów i przerwaniu połączenia telefonicznego, po półgodzinnej walce zniszczył 8-osobowy wojskowy posterunek ochrony mleczarni w Belsku oraz urządzenia i dokumenty mleczarni. Zdobyto 1 ckm, 2 lufy zapasowe, 6 sztuk amunicji do ckm, 4 karabiny i ok. 350 sztuk amunicji, 4 pasy, 16 granatów, 5 rynsztunków bojowych, 2 pistolety, 7 hełmów, 5 masek przeciwgazowych. Jeden żołnierz poległ, 3 zbiegło, 4 wzięto do niewoli, których następnego dnia (9 lipca 1943) uwolniono, ponieważ Niemcy w Belsku i okolicach aresztowali 40 osób i zagrozili, że zostaną one rozstrzelane, jeśli w ciągu 24 godzin jeńcy nie zostaną uwolnieni.
9. 11 lipca 1943 o godz. 3 w majątku Kośmin drużyna żołnierzy Gwardii Ludowej pod dowództwem „Pepika” zaatakowała i zmusiła do opuszczenia pałacu niemiecki oddział ochrony zbiorów.
10. 17 lipca 1943 – nastąpiła koncentracja oddziału we wsi Suchodół pod Tarczynem w celu przeprowadzenia akcji uwolnienia aresztowanych w więzieniu grójeckim, m.in. gwardzistów. W związku z pojawieniem się podejrzanych osób i ostrzelaniem przez jedną z nich (przy próbie zatrzymania), akcję odwołano.

Od chwili wejścia oddziału „Pepika” na teren powiatu grójeckiego Niemcy tropili go, w związku z tym 14 lipca 1943 pluton „kolarzy” opuścił ten obszar i udał się w rejon Grodziska. Niemcy prawdopodobnie nie natrafiliby na ślad oddziału, gdyby „Pepik” nie zastrzelił we wsi Werek dwóch policjantów granatowych. Strzały zaalarmowały Niemców, którzy pod wsią Adamów dopadli odpoczywający oddział i w toku zaciętego boju zginął dowódca i 8 (?) gwardzistów; w tym 3 Rosjan. Pluton stracił wszystkie rowery, broń i amunicję, która znajdowała się na wozie konnym i uległ rozproszeniu. Z rozbitków w lipcu i sierpniu 1943 r. powstały 4 nowe drużyny: Stefana Nowackiego („Bystry”), Jana Jagusia („Kozub”), Stanisława Majewskiego (1918–1943) „Kucharz” i Stanisława Fijałkowskiego.

W raportach Armii Krajowej oddziały partyzanckie Gwardii Ludowej nazywano „bandami”. W sprawozdaniu Biura Informacji i Propagandy AK Obwodu Grójec z sierpnia 1943 przesłanym do Komendy Obwodu AK informowano: „otrzymano wiadomość, że na pograniczu powiatu błońskiego i grójeckiego grasuje banda „Czecha” licząca około 100 ludzi, a wchodząca w skład oddziału partyzanckiego im. Pułaskiego. Z komuną związana jest ona od niedawna i wypłaca jej miesięcznie 10 tysięcy złotych. W grupie tej jest 4 oficerów bolszewickich, w tym 1 porucznik. W połowie lipca podzielona została ta banda na 2 oddziały po 50 ludzi. Podlega ona Kubie [Stanisław Gać] grasującemu ze swą bandą w powiecie sochaczewskim i łowickim, są tam częste wypadki dezercji”.

Bibliografia

• Zofia Romanowska, Oddział partyzancki Gwardii Ludowej Jerzego Niedoszyńskiego w Grójeckiem, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt dziewiąty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2000, s. 63-67 – na podstawie źródeł:
• Archiwum Akt Nowych w Warszawie: CA KC PZPR, GL Obwód I Warszawski, Okręg II Warszawa Podmiejska, III B I/Z, raport 11; sygn. 191/5 – 2 – Raporty: 11, 12, 14, 15, 29, k. 7, 8, 19: AK Obszar Warszawski, 203/III – 136, s. 14; 203/X – 72, s. 13, 19;
• „Gwardzista” 1943, nr 20: 10 czerwca; nr 24: 10 sierpnia; nr 25: 20 sierpnia; nr 27: 15 września;
• Roman Jakubiak, Józef Kalinowski, Pepik, „Polska Niepodległa” 1947, nr 7-8, s. 108-111;
• Waldemar Tuszyński, Pamięci czeskiego partyzanta „Pepika” z Gwardii Ludowej, „Polska Zbrojna” 1949, nr 205;
• Andrzej Daszkowski, Był taki Czech ... wspomnienie, „Żołnierz Polski” 1960, nr 25;
• Tadeusz Antonowicz, „Jurek” – „Pepik”, [w:] Stanisław Wroński, Polsko-czechosłowackie braterstwo broni 1939-1945, Warszawa 1961, s. 61-68;
• Józef Kalinowski, Wspomnienie o Pepiku, [w:] Wspomnienia żołnierzy GL i AL. Zebrali i opracowali: Józef Garas, Czesław Gołąbek, Bogdan Kobuszewski, Tadeusz Tarnogrodzki, Wyd. II, Warszawa 1962, s. 108-111;
• Benon Dymek, Pozostał w pamięci i w legendzie (O „Pepiku”), „Trybuna Mazowiecka” 1963, nr 220, s. 3;
• Józef Garas, Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942-1945, Wydanie II poprawione i uzupełnione, Warszawa 1971, s. 111-112;
• Jan Rusz, „Pepik”, [w:] Ludzie Mazowsza, Warszawa 1964, s. 286-295;
• Franciszek Sobolewski, „Pepik”, [w:] Warszawa Lewa-Podmiejska 1942-1945. Z walk PPR, GL-AL. Red. naukowy Benon Dymek, Warszawa 1971, s. 359-361;
• Władysław Ważniewski, Na przedpolach stolicy 1939-1945, Warszawa 1971, s. 312-316, 493;
• Henryk Świderski, Armia Krajowa w Obwodzie Grójec – „Głuszec”, Warszawa 1993, s. 50.