Żydzi w Goszczynie

Żydzi w Goszczynie – Żydzi zaczęli się osiedlać w Goszczynie po trzecim rozbiorze Polski (1795), kiedy Grójeckie znalazło się pod zaborem Prus Południowych (Siidpreussen), w Departamencie Warszawskim (do 1807). Zajmowali się rzemiosłem (szewstwo, piekarstwo, krawiectwo, szklarstwo, rzeźnictwo, szynkarstwo), przewożeniem towarów, stałym i obwoźnym handlem, pachtem (dzierżawą). Miasto (od 1382 do 1867), potem osada, a wreszcie wieś, stanowiło niewielki ośrodek handlowo-rzemieślniczy obsługujący głównie gminę. Żydzi należeli do gminy wyznaniowej w Mogielnicy, tam chowano zmarłych, na miejscu mieli mykwę (zbiornik wodny, basen do rytualnej ablucji) i dom modlitwy, w 1921 dwa chedery. W czasach Królestwa Polskiego (od 1815) pozbawieni byli niektórych praw obywatelskich i politycznych, m.in. możliwości pracy w wojsku, służbie zdrowia i oświacie.

w 1808 roku: Goszczyn liczył 616 mieszkańców, w tym 67 Żydów (10,9%),
w 1827 roku: 744 mieszkańców, w tym 99 Żydów (12%),
w 1857 roku: 792 mieszkańców, w tym 110 Żydów (13,9%),
w 1912 roku: 1432 mieszkańców, w tym 260 Żydów (18,15%),
w 1921 roku: liczba ich spadła do 1237 mieszkańców, w tym 185 Żydów (15%).

Żyli oni w 38 domach, z których kilka należało do Żydów. W międzywojniu (1918–1939) liczba mieszkańców (w tym i Żydów) niewiele się zmieniła i wynosiła ok. 1300 osób. Stało się tak za sprawą ogólnokrajowego kryzysu ekonomicznego oraz związanej z tym migracji ludności, m.in. żydowskiej, niechętnie widzianej przez miejscowych narodowców. O ich życiu ekonomiczno-politycznym w międzywojniu wiemy niewiele.

Po wkroczeniu do Goszczyna wojsk niemieckich (8 września 1939) władze okupacyjne rozpoczęły realizację eksterminacji Żydów od spalenia domu modlitwy, nakaz noszenia opaski z gwiazdą Dawida (24 listopada 1939), wprowadzenia przymusu pracy od 14 roku życia, rozwiązania organizacji. W pierwszych miesiącach okupacji do Goszczyna przybyła bliżej nieznana liczba Żydów z obszarów polskich włączonych do Rzeszy (Sierpc, Łódź). Na podstawie zarządzenia Generalnego Gubernatora dla okupowanych obszarów, z dnia 28 listopada 1939 „O ustanowieniu Rad Żydowskich” (Judenratów – „Dziennik Rozporządzeń” 1939, nr 9), wójt gminy Rykały z siedzibą w Goszczynie, Stanisław Opasek, wezwał do kancelarii Zarządu Gminy starszych wiekiem Żydów zamieszkałych w gminie i 24 stycznia 1940 przeprowadził wybory do Rady Żydowskiej. Wybrano do niej jednomyślnie 12 osób zamieszkałych w Goszczynie. Tworzyli ją:

Szyja Alterman (ur. 1888) - szewc,
Abram Bajtel (ur. 1887) - piekarz,
Abram Bryner (ur. 1889) - handel,
Majlech Bryner (ur. 1903),
Nachman Bratsztein (ur. 1880),
Lejzor Ejzenberg (ur. 1883),
Rachmil Ejzenberg (ur. 1880),
Lejbka Kacman (ur. 1891),
Szapsia Kręgiel (ur. 1893) – krawiec.
Szulim Pomaraniec (ur. 1901) – szewc,
Herszek Rozenberg (ur. 1889) – furman,
Icek Wildman (ur. 1864).

Rada spośród siebie wybrała przewodniczącego – Szyję Altermana i jego zastępcę Abrama Brynera.

20 stycznia 1941 r. Ernst Maurer, ze starostwa grójeckiego, wydał zarządzenie, aby do 27 stycznia Żydzi opuścili (pod nadzorem wójta) wszystkie gminy powiatu grójeckiego i osiedlili się w najbliższych miastach oraz w Tarczynie i Błędowie. Jeszcze przed jego realizacją wśród społeczności żydowskiej w Grójeckiem rozpowszechniło się przekonanie o planowanym wysiedleniu jej z tego terenu i dlatego zaczęła ona wyprzedawać niektóre dobra materialne, m.in. urządzenia mieszkaniowe, okolicznej ludności. W związku z tym 4 lutego 1941 starosta skierował do burmistrzów i wójtów gmin pismo dementujące pogłoski i grożące karami za transakcje zawarte po 1 lutego tego roku oraz polecające ogłosić treść pisma przy pomocy plakatów.

Zgodnie z zarządzeniem Żydzi z Goszczyna do 27 stycznia 1942 musieli się przesiedlić do najbliższych gett w Mogielnicy lub Białobrzegach nad Pilicą. Ci, którzy znaleźli się w tej ostatniej miejscowości przebywali w nieludzkich warunkach. Pod koniec sierpnia lub w pierwszych dniach września 1942 r. getto w Białobrzegach zlikwidowano. Mieszkańców jego pod eskortą gestapo i własowców pognano pieszo przez Stromiec do stacji kolejowej w Dobieszynie, a stąd zamknięci w bydlęcych wagonach zostali wywiezieni do obozu zagłady w Treblince. Pozostawiony przez nich majątek ruchomy częściowo rozebrali mieszkańcy osady, pozostałą część po dezynfekcji oraz niektóre mieszkania – gminna Delegatura Rady Opiekuńczej Powiatowej rozdzieliła pomiędzy wysiedlonych z Pomorza.

Wojnę przeżyli tylko nieliczni, których nielegalnie, pod groźbą śmierci, przechowywali Polacy w różnych miejscowościach kraju. Dziś znamy tylko jedno nazwisko małżeństwa z Goszczyna (Wacław i Kamila Kołaczowie), które w różnych okresach wojny ukrywało czworo Żydów, w tym sierotę, syna zegarmistrza z Mogielnicy i córki rabina z Grójca. Ów chłopiec (ok. 10 lat) uciekł z warszawskiego getta.

Bibliografia

Zofia Romanowska, Żydzi w Goszczynie, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem - zeszyt trzynasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2005, s. 96-98 – na podstawie źródeł:
Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy – Oddział Grodzisk, Gmina Goszczyn. Różne zarządzenia, sygn. 147, k. 2, 36, 152;
Jerzy Beniamin Flatt. Opis Księstwa Warszawskiego z krótkim rysem dziejów polskich aż do naszych czasów przez ... Poznań 1809, s. 112-113. Tu podano liczbę 60 Żydów;
Spisok naselennych punktov warszawskoj guberni, Warszawa 1912, s. 92-93;
Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 ... t. 1: Miasto stołeczne Warszawa, Województwo warszawskie, Warszawa 1925, s. 48;
Bohdan Wasiutyński, Ludność żydowska w Polsce w wiekach XIX i XX. Studium statystyczne, Warszawa 1930, s. 47;
Eleonora Bergman, Ślady kultury żydowskiej na Mazowszu, „Mazowsze” 1993, nr 1, s. 24;
Janusz Petz, Kowal Wacek. Polska [ratowanie Żyda], „Echo Dnia” [Radom] 2003, nr 200: 29 sierpnia, s. 13.