Ryszki

Ryszki – wieś położona w województwie mazowieckim, w powiecie grójeckim, w gminie Jasieniec. Przez miejscowość przepływa Czarna, lewobrzeżny dopływ Wisły. Przez miejscowość przebiega droga wojewódzka nr 730.

Wieś szlachecka położona była w drugiej połowie XVI wieku w powiecie wareckim ziemi czerskiej województwa mazowieckiego.

Historia

Wieś Ryszki położona jest na obszarze pradziejowego osadnictwa. Na jej terenie odkryto groby kloszowe pochodzące z wczesnego okresu lateńskiego (z ok. IV w. p.n.e.). W 2005 r. posiadała 31 budynków, 48 mieszkań i 120 mieszkańców. Nazwa wsi pochodzi od staropolskiej nazwy osobowej, od nazwiska rodowego Rysek // Ryszek, w liczbie mnogiej Ryszki. Swego czasu ród ten był właścicielem osady, z czasem wsi. Nazwisko notowano wymiennie. Pierwszy raz nazwę miejscowości zanotowano w Księdze Ziemi Czerskiej w 1409 r. jako Riski, w 1418 jako Riszkow, później Ryszki (1827). Od wieku XI do połowy XIX ludność jej świadczyła na rzecz Kościoła katolickiego daninę w postaci 1/10 plonów lub dochodów, zwaną dziesięciną. Majątek Rytomoczydła i Ryszki tworzyły wspólne dobra i należały do jednego właściciela. Od ok. XIII w. mieszkańcy przypisani byli do parafii Boglewice i jej plebanowi oddawali dziesięcinę (od 1428). Sławiec Boglewski, chorąży i kasztelan czerski, w XV w. wykupił biedotę szlachecką z pobliskich Ryszek i osadził w Boglewicach. Właściciele (posesorzy) dóbr Rytomoczydła i Ryszki zmieniali się, np. w XVI i XVII w. wieś należała w kolejności do Wojciecha, Mikołaja, Stanisława Boglewskich, do 1780 Rytomoczydła do konfederaty barskiego, Józefa Pułaskiego (1704-1769), ojca Kazimierza (1747-1779); po śmierci Józefa, żona, Marianna z Zielińskich h. Świnka (1721-1792), sprzedała je Konstantemu Zaborowskiemu z Lewiczyna. Następnie dobra te jako wiano otrzymała jego córka, Paulina (zm. 1883), która wyszła za mąż za ppłk. Wojska Polskiego, Wincentego Radzimińskiego (1784-1854).

W 1827 roku w Ryszkach, w 18 domach żyło 161 ludzi, którzy uprawiali 252 morgi ziemi. W 1834 roku ogólny obszar dóbr Rytomoczydła i Ryszek wynosił 1995 mórg. W II połowie XIX wieku wieś w zasadzie w całości należały do włościan, las zaś do majątku Rytomoczydła. W 1879 roku w Ryszkach mieszkały 152 osoby, w 1889 – 144, do których należało 252 morgi ziemi.

Po śmierci Wincentego Radzimińskiego bezdzietna wdowa, Paulina (pochowana w 1883 r. w kościele parafialnym w Boglewicach), w 1881 zapisała w testamencie 4000 rubli srebrnych, złożonych w Towarzystwie Kredytowym Ziemskim w Warszawie na utrzymanie jednoklasowej szkoły elementarnej w Ryszkach. Z kościelnych protokołów powizytacyjnych przechowywanych w Archiwum Archidiecezji Warszawskiej wynika, że istniała ona już w roku 1879. Zapis testatorki umożliwił wybudowanie na początku wsi, od strony Warki, dużego, czteroizbowego budynku szkolnego, w którym uczyły się dzieci i mieszkał nauczyciel. Otrzymał on później adres Ryszki 1. Uczęszczać do niej mogły też dzieci z pobliskich miejscowości, m.in. z Nowej Wsi. Tak działo się do czasu utworzenia ochronki w tej miejscowości (1919-1921) dla dzieci fornali z majątku i zbudowania publicznej szkoły powszechnej (1922).

W 1912 wieś znajdowała się w gminie Nowa Wieś i liczyła 130 mieszkańców (66 kobiet i 64 mężczyzn), którzy posiadali 375 mórg ziemi, w tym 350 ziemi ornej, 4 – łąk, 21 – lasów, ugorów i zarośli. W następnym roku zorganizowali Stowarzyszenie Mleczarskie.

Mieszkańcy Ryszek w sposób bezpośredni lub pośredni uczestniczyli we wszystkich ważniejszych wydarzeniach kraju. W latach I wojny światowej przez wieś przechodziły wojska rosyjskie (1914-1915), niemieckie (1915), które rabowały mieszkańców, a w graniczącym z nią lesie zbudowały rowy strzeleckie, gromadziły broń. U progu II Rzeczypospolitej niektórzy ubodzy mieszkańcy wsi żywili lewicowe poglądy. Syn oficjalisty z Rytomoczydeł, w sierpniu 1921 r., za ich głoszenie zabił Wincentego Romanowskiego z Ryszek. Po trzech latach niepodległości odzyskanej w roku 1918, we wsi, w 28 budynkach mieszkalnych i innych zamieszkałych żyły 202 osoby, w tym 108 mężczyzn i 94 kobiety. W międzywojniu w Ryszkach zbudowano remizę Ochotniczej Straży Pożarnej.

W czasie kampanii wrześniowej 1939 r. pobliski las krótko służył żołnierzom Wojska Polskiego, następnie Wehrmachtowi. W latach okupacji niemieckiej (1939-1945) niektórzy mieszkańcy wsi uczestniczyli w działalności konspiracji niepodległościowej, w szeregach Armii Krajowej, Batalionów Chłopskich lub Gwardii Ludowej. 13 grudnia 1943 r. we wsi rozstrzelano pięciu Polaków. Miejsce to upamiętnia kapliczka. U schyłku okupacji (1944/1945) w pobliskim lesie, graniczącym ze wsią (ok. 80 ha) Niemcy zbudowali okopy, rowy strzeleckie, zapory przeciwczołgowe, składy amunicji dla potrzeb przyczółka warecko-magnuszewskiego. Pociski te do dziś (stan na 2006 r.) nie do końca zostały rozbrojone, wywiezione i zniszczone.

Po wyzwoleniu Ryszek i powiatu grójeckiego (przez Armię Czerwoną i sprzymierzone z nią Wojsko Polskie) spod okupacji niemieckiej, nie wszyscy uznali nowo organizujące się władze Tymczasowego Rządu RP, m.in. ze względu na sposób jej zdobycia przez Polską Partię Robotniczą przy pomocy Armii Czerwonej oraz metody jej sprawowania (aresztowania, deportacje członków Armii Krajowej na Syberię), działań Urzędu Bezpieczeństwa. W wyniku zbrojnej, konspiracyjnej, antykomunistycznej działalności Ruchu Oporu Armii Krajowej i innych ugrupowań w Ryszkach zginęli m.in.: rolnik Władysław Chrzanowski (ur. 1900), syn Antoniego zastrzelony został 10 października 1945 przez bliżej nieznane antykomunistyczne ugrupowanie, Leonard Bijakowski, ur. 4 grudnia 1887 w Zawodach, w czasie okupacji członek Armii Krajowej, wzorowy nauczyciel, kierownik szkoły. Ponieważ po 1945 opowiedział się po stronie lewicy, 21 grudnia 1948 został skrycie zastrzelony na podwórzu szkoły. 

W 1978 roku wieś miała 109 mieszkańców, w tym 52 mężczyzn, 32 gospodarstwa rolne, 218 ha użytków rolnych, jeden telefon (u sołtysa), przystanek PKS, OSP, remizę, 4 km drogi o powierzchni gruntowej.

W 1954 szkoła w Ryszkach stała się filią Szkoły Podstawowej w Nowej Wsi. W roku szkolnym 1957/1958 uczęszczało do niej 34 uczniów. Nauka odbywała się na zmianę w dwóch klasach łączonych: 1-2, 3-4. Uczyła w nich Franciszka Molak. w 1974 roku została zlikwidowana. Odtąd dzieci dowożone są do szkoły w Woli Boglewskiej i Jasieńca, niektóre dojeżdżają do Nowej Wsi. Budynek i ziemia wokół budynku byłej szkoły w Ryszkach w 2006 r. wystawione zostały na sprzedaż.

Dzieje wsi w PRL nie odbiegają od tych, jakie miały inne miejscowości w Grójeckiem, np. Pniewy, Maciejowice, Olszew. Zmiana polityki rolnej, zaprzestanie forsowania kolektywizacji (po 1956), pracowitość mieszkańców sprzyjały powolnemu unowocześnieniu gospodarstw rolnych. Dziś są one wyposażone we wszystkie istniejące dobra cywilizacyjne. W 2006 Ryszki zamieszkują 134 osoby (67 kobiet i 67 mężczyzn), w tym 13 w wieku do 7 lat, 17 – od 7 do 15, 3 – od 16-19, 84 – od 20 do 60, 17 – powyżej 60 lat, 14 – powyżej 65. Większość z 37 gospodarstw zajmuje się sadownictwem, rzadziej warzywnictwem oraz niektóre dodatkowo usługami w zakresie elektryczności, naprawą narzędzi rolniczych, sezonowo skupem owoców miękkich. Po roku 1990 wieś w pełni została stelefonizowana. W 2005 tylko 3 gospodarstwa nie posiadały telefonu.

Bibliografia

• Zdzisław Szeląg, Ryszki, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt czternasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2006, s. 79-82 – na podstawie źródeł:
• Bronisław Chlebowski, Ryszki; Rytomoczydła [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 10, Warszawa 1889, s. 115, 117;
• Alfawitnyj spisok nasielennych punktov warszawskoj guberni, Warszawa 1912, s. 297;
• Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r i innych źródeł, t. 1: Miasto stołeczne Warszawa i województwo warszawskie, Warszawa 1925, s. 47;
• Badanie wyposażenia miast, gmin i miejscowości wiejskich w podstawowe placówki i urządzenia. Województwo radomskie 1978, Warszawa 1979, s. 116;
• „Dziennik Urzędowy Województwa Warszawskiego” 1927, nr 9: 30 września, poz. 157, s. 10-11 [Wpis do rejestru OSP];
• Sylwester Jeż, Środowisko pastoralne w parafii Boglewice do 1945 r., Lublin 1990, s. 193. Praca dyplomowa;
• Urszula Bijak, Nazwy miejscowe powiatu grójeckiego. Słownik historyczno-etymologiczny, Grójec 2001, s. 89;
• ks. Grzegorz Kalwarczyk, O Nowej Wsi i budowniczych kościołów trochę historii, Warszawa 2003, s. 35;
• Albert Katana, Strefa rażenia [Działania OSP przy oczyszczaniu i lokalizacji niewypałów], „Kurier Południowy” 2004, nr 10 (58): 11-24 czerwca, s. 5.