Jan Śmiechowski

Jan Śmiechowski (ur. 16 marca 1798 w Borku Wielkopolskim, zm. 18 czerwca 1875 we Lwowie) – generał, Grójecczanin z wyboru, uczestnik walk o niepodległą Polskę w XIX wieku.

Urodził się 16 marca 1798 w Borku Wielkopolskim, jako syn Karola (1761–1821) i Julianny z Paternowskich. Po roku 1815 wstąpił do 5 pułku piechoty stacjonującego w Radomiu, następnie do Szkoły Podchorążych Piechoty w Warszawie, którą ukończył w stopniu podporucznika w 1820 r. 24 listopada 1824 w kościele parafialnym w Lutówce wziął ślub z Józefą Katarzyną Bedlińską (1803–1842), córka Wojciecha i Magdaleny z Ostromęckich, właścicieli dóbr Cychry (dziś gmina Pniewy), z którą miał trzech synów: Edmunda (1825–?), Bronisława (zm. w 1831), Teodora (1835–1902) i córkę Mariannę Emilię (1831–1856). W 1827 dobra Śmiechowskich składały się z folwarków Cychry i Bronisławów oraz wsi Cychry.

W powstaniu listopadowym, we wrześniu 1831 r. walczył jako kapitan w 20 pułku piechoty liniowej. Po otrzymaniu dymisji wrócił do Cychr i tu gospodarzył.

Przed powstaniem styczniowym w Grójeckiem współpracował z konspiracją, pełniąc funkcję naczelnika okręgu czerskiego. Po wybuchu powstania 1863 r. w Woli Prażmowskiej (położonej ok. 12 km na północny wschód od Grójca), już jako major, zorganizował oddział powstańczy (ok. 250 ludzi, w tym ok. 20 konnych). Szefem jego sztabu został Bronisław Feliks Ryx (1837–1914), właściciel dóbr prażmowskich (Prażmów, Wola Prażmowska) oraz Pilaszkowa, położonego koło Błonia pod Warszawą. Jazdą złożoną ze szlachty i służby folwarcznej z okolic Grójca, Rawy i Warki dowodził „śmiały, energiczny, zuchwały zawadiaka”, Julian Bajer. Jego podkomendnymi byli m.in. miejscowi ziemianie: Aleksander i Antoni Daszewscy, Józef (1841–1926) i Władysław (1795–1865) Miniewscy. Ten ostatni w oddziale Śmiechowskiego pełnił funkcję skarbnika.

Wg Stanisława Zielińskiego, Śmiechowski dowiedziawszy się, że 23 maja z Grójca do Błędowa i Mogielnicy wyszło 28 saperów pod komendą dwóch podoficerów z partią poborowych, wyruszył, aby ich odbić. Dopędziwszy kolumnę uwolnił i włączył do oddziału 12 rekrutów, 2 żołnierzy wziął do niewoli, 5 ranił. Dwa dni później do Grójca wysłał podjazd 18 kawalerzystów pod dowództwem Juliana Bajera w celu rozbicia koszar rosyjskich z 32 kozakami, z których 7 poległo, 4 zostało rannych, pozostali uciekli do Warszawy. Działania kawalerii (konnicy) ubezpieczała piechota ukryta we wsi Krobów pod Grójcem. Kilka dni później oddział Śmiechowskiego przesunął się pod Białobrzegi, spalił most na Pilicy i rozłożył się obozem, gdzie przez pewien czas ćwiczył ochotników we władaniu bronią palną i kosami oraz prowadził drobne potyczki z Rosjanami, a następnie pod Rawą połączył się z oddziałem pułkownika (potem generała) Antoniego Jeziorańskiego (1827–1882), liczącym 374 żołnierzy i z nim odbył marsz do Małogoszcza w celu połączenia się z oddziałem Mariana Langiewicza (1827–1887). W korpusie Langiewicza dowodził piechotą zorganizowaną w brygadę złożoną z trzech liniowych pułków. Po ustanowieniu dyktatury Langiewicza (18 marca 1863) otrzymał nominację na generała. W działaniach powstańczych wyróżnił się w bitwie pod Grochowiskami (18 lutego 1863). Po ucieczce Langiewicza z obozu objął komendę nad opuszczonymi oddziałami. Na czele 400 piechurów osłaniał zdemoralizowane oddziały powstańców pospiesznie zdążające do Igołomi, by przekroczyć granicę austriacką. W kwietniu 1863 wraz z Jeziorańskim ponownie wkroczył do Królestwa Polskiego i po bitwie pod Kobylanką (1 maja, 6 maja 1863), po wyjeździe rannego Jeziorańskiego, w jego zastępstwie objął dowództwo nad oddziałem. W pierwszych dniach maja 1863 roku dotarł do Lwowa. Jego majątek skonfiskowały władze carskie w ramach represji.

Zmarł we Lwowie 18 czerwca 1875. Na jego grobie wzniesiono pomnik wykonany przez rzeźbiarza, Juliana Markowskiego, przedstawiający orla na skale, na której poniżej umieszczono rzeźbę czapki krakowskiej i pałasza.

Bibliografia

Zdzisław Szeląg, Śmiechowski Jan, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt trzynasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2005, s. 85-87 – na podstawie źródeł:
Aleksander Daszewski, Niemowlęce początki powstania styczniowego, [w:] Ostatnie słowa. Opowiadania i wspomnienia uczestników walki o wolność 1863/4, Lwów 1913; s. 3-7. Przedruk: Grójeckie we wspomnieniach. Antologia. Seria I. Wybór i opracowanie Zdzisław Szeląg, Grójec 1999, s. 7-10;
Józef Nieczuja Miniewski, Pod komendą Józefa Śmiechowskiego, [w:] Ostatnie słowa, op. cit., s. 11-14;
Stanisław Zieliński, Bitwy i potyczki 1863-1864 rok, Rapperswil 1913, s. 22, 30;
Encyklopedia wojskowa pod red. Ottona Laskowskiego, Warszawa 1939, s. 28;
Józef Jędrzejczyk, Józef Śmiechowski. Uczestnik walk o niepodległą Polskę w XIX wieku, Dokumenty, wspomnienia, pamiątki, Warszawa 2001;
Nekrologi „Kuriera Warszawskiego” 1821-1931, t. 1 1821-1845. Oprac. Andrzej Tadeusz Tyszka, Warszawa 2001, poz. 3982. s. 328-329 (Józefa z Bedlińskich Śmiechowska).