Bronisław Ryx

Bronisław Feliks Ryx (Ryks) (ur. 1836 lub 1837 w Prażmowie, zm. 21 lutego 1914 w Ołtarzewie) – powstaniec styczniowy, ziemianin, publicysta, potomek rodziny flandryjskiej nobilitowanej przez króla Stanisława Augusta.

Życiorys

Urodził się w Prażmowie k. Grójca, syn Aleksandra Ksawerego (1803–1863), sędziego okręgu czerskiego, właściciela dóbr prażmowskich, (obejmujących m.in. Prażmów i Wolę Prażmowską) oraz Pilaszkowa (położonego w pobliżu Błonia) - i Józefy ze Stawiarskich.

W latach 1851–1856, po niezdanym egzaminie do Instytutu Szlacheckiego, uczył się w gimnazjum realnym na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie, a w latach 1858–1859 studiował w akademii rolniczej w Hohenheim pod Stuttgartem, biorąc czynny udział w życiu polskiej kolonii. 8 kwietnia 1861 r. obserwował patriotyczne manifestacje, zakończone masakrą mieszkańców Warszawy, w październiku tegoż roku otrzymał od ojca plenipotencję na zarządzanie Prażmowem (dobrami prażmowskimi) i zajął się gospodarstwem. 6 października 1861 zawarł związek małżeński z Izabelą Kropiwnicką. W latach 1862–1863 brał sporadyczny udział w zebraniach Towarzystwa Rolniczego, utrzymywał kontakty z Andrzejem Zamoyskim. Na rok przed powstaniem wprowadził w swych dobrach czynsz zamiast pańszczyzny.

Po wybuchu powstania styczniowego przyłączył się do ruchu zbrojnego, zniósł (27 stycznia 1863) wcześniej nałożony czynsz, powierzając opiece miejscowych gospodarzy swoją rodzinę (w 1862 przyszła na świat córka Bronisława, po mężu Apoznańska). W Woli Prażmowskiej major Józef Śmiechowski, weteran armii Królestwa Polskiego i powstania 1830 r. formował swój oddział powstańczy, złożony z piechoty i jazdy konnej. Szefem sztabu był Ryx. Wkrótce po próbie rozbicia niewielkich sił carskich w Grójcu (25 stycznia 1863) razem ze Śmiechowskim opuścił Grójec i niebawem połączył się z oddziałami Antoniego Jeziorańskiego, pułkownika, a później generała wojsk polskich, jednego z głośniejszych dowódców powstania styczniowego. W dniach 2-3 lutego 1863 uderzył na koszary w Rawie, zdobywając broń. Dozbrojone, odziane i obute oddziały uznały, nie bez oporu Jeziorańskiego, zwierzchnictwo dyktatora powstania – gen. Mariana Langiewicza. W przegranej bitwie pod Małogoszczą (24 lutego 1863) armia dyktatora uległa rozsypce. Ryx z grupą 150-osobową skierował się na południe, gdzie 3 marca napotkał swych dowódców, silnie skłóconych, gotowych do rozstania. W dniach 4-5 marca przyjęli wspólnie bitwę pod Pieskową Skałą. Wkrótce potem za zgodą Langiewicza Ryx wyjechał do Krakowa, gdzie m.in. spotkał się z rodziną. Tutaj 16 marca otrzymał od dyktatora rozkaz sformowania 2 oddziałów po 100 ludzi dla dokonywania działań dywersyjnych. Mimo braku środków przystąpił do wykonania polecenia. 18 marca uderzył na magazyn soli w Nowym Brzesku, zabierając z kasy 32 900 zł. Na skonfiskowane pieniądze wystawił kwit podpisany własnym nazwiskiem. Będzie to po latach koronnym dowodem w wytoczonej mu przez władze carskie sprawie o napad z bronią w ręku i zabór mienia. Formowanie oddziału szło opornie, w kwietniu Ryx przyłączył się do partyzantki tworzonej przez Jeziorańskiego i 18 kwietnia przekazał mu pozyskane pieniądze. Do połowy maja walczył na Lubelszczyźnie, biorąc udział 6 maja w bitwie pod Kobylanką. Pełnił też funkcję skarbnika podległego naczelnikowi województwa lubelskiego, którym był w tym czasie Jeziorański (Polski Słownik Biograficzny przypisuje opacznie stanowisko Jeziorańskiego Ryxowi, jak można przypuszczać, na podstawie złej lekcji zachowanych dokumentów).

W maju za zgodą zwierzchników Ryx zakończył służbę czynną w armii powstańczej. Wyjechał do Krakowa, gdzie włączył się w prace tamtejszych struktur organizacji narodowej. 24 września 1863 został sekretarzem Aleksandra Biernawskiego, naczelnika okręgu krakowskiego. Fakt ten nie upoważnia do stwierdzenia zamieszczonego w Polskim Słowniku Biograficznym, jakoby Ryx „wszedł w skład Rządu Narodowego w Krakowie” (t. 33, s. 596). Wydaje się, iż trzeba trzymać się w tej kwestii granic zakreślonych przez Mariana Dubieckiego:

„Wszystkich, co nie walczyli z bronią w ręku, ale pracowali na różnych polach administracji, nazwała publicystyka lat powstańczych członkami Rządu Narodowego: w ten sposób wytworzył się legion tych członków, wówczas gdy w rzeczywistości dzieje zapisały tylko dwadzieścia sześć nazwisk ludzi biorących udział przez czas dłuższy bądź krótszy w tej najwyższej instytucji powstańczej. Poza tymi, których nazwiska tu podajemy, nikt nie zasiadał w Rządzie Narodowym powstania 1863-64 r. Oto ich spis:” (M. Dubiecki, Spis członków Rządu Narodowego Powstańczego w r. 1863-64).

W spisie tym nie ma nazwiska Ryxa, który jako działacz struktur terenowych, nie był oczywiście członkiem Rządu.

W marcu 1864 zagrożony aresztowaniem przez władze austriackie, które wyraźnie zmieniły nastawienie wobec powstańców i przygnębiony niedawną śmiercią ojca (grudzień 1863), wyemigrował z rodziną na Zachód. Między marcem a październikiem mieszkał w Dreźnie, gdzie na polecenie komisarza Rządu Narodowego (Nestora du Laurenta) pełnił funkcję skarbnika. Uwolniony od tego obowiązku wyjechał przez Brukselę do Paryża, gdzie spędził z przerwami (podróż do Rzymu do chorego brata Władysława) sześć lat. Tutaj przyszły na świat kolejne dzieci – w styczniu 1866 Jerzy, późniejszy rolnik, publicysta, oraz w lutym 1868 Jadwiga, po mężu Omińska. Urodzony w Dreźnie w 1864 roku syn Władysław zmarł w niemowlęctwie. W Paryżu Ryx kontynuował studia, słuchał wykładów z ekonomii, filozofii. W tym samym czasie (1866) zapadał na niego w kraju zaoczny wyrok śmierci wydany przez Audytoriat Polowy; namiestnik Berg zamienił ostatecznie karę śmierci przez powieszenie na 15 lat ciężkich robót w kopalniach. Kary dodatkowej, tj. konfiskaty majątku nie wykonano, ponieważ do roku 1863 Prażmów był własnością Aleksandra Ksawerego Ryxa, a po jego śmierci udało się dzięki łapówkom znieść sądowy sekwestr nałożony na część przypadającą Bronisławowi w ramach spadku.

W 1870 Ryx osiedlił się z rodziną w Krakowie, nie bez przeszkód ze strony miejscowych władz. Pracował u Estreichera w Bibliotece Jagiellońskiej, był radcą w Towarzystwie Dobroczynności, a od 1876 roku prowadził zajęcia z gospodarstwa wiejskiego na Wyższych Kursach dla Kobiet założonych przez Adriana Baranieckiego. Współpracował z dziennikiem krakowskim „Kraj”, gdzie redagował kolumnę zagraniczną i prowadził (anonimowo) miejscową kronikę. Wspomógł finansowo założenie „Nowej Reformy”. W tomie 10 Biblioteki Rolniczej opublikował rozprawę Podatki. Należał do elity towarzyskiej Krakowa, jego dom odwiedzali m.in. Michał Bobrzyński, z którym miał kilka towarzyskich zatargów; dawny przeciwnik ideologiczny z rządu „czerwonych”, z czasem przyjaciel, towarzysz wypraw do Zakopanego i Szczawnicy – Adam Asnyk; historyk literatury i dramatopisarz Adam Bełcikowski.

W 1876 na prośbę Ryxa nabyła dobra prażmowskie jego żona, wykupując je od swojej teściowej, która weszła w posiadanie całego majątku w roku 1866. Rodzina z konieczności rozdzieliła się. Ryx został z matką w Krakowie, wynająwszy małe mieszkanie przy ul. Gołębiej, syn Jerzy udał się na studia rolnicze do Wiednia. Żona z „meblami i pannami” przeniosła się do Prażmowa, który wydźwignęła z ruiny finansowej i gospodarczej.

W kwietniu 1884 Ryx wrócił do Prażmowa, gdzie aresztowano go mimo uprzednich starań rodziny o zatarcie winy. Po przesłuchaniach, z powodu ciężkiej choroby serca, został zwolniony do domu i oddany pod nadzór policji. Nie zdążył jednak na pogrzeb matki, zmarłej w tymże 1884 r. Po latach dzięki staraniom podjętym w Petersburgu i wstawiennictwu faworyty wysokiego oficera armii carskiej uzyskał całkowite ułaskawienia.

Przez następne lata zarządzał dużym, świetnie prosperującym (dzięki żonie, a później, od roku 1891, synowi) gospodarstwem. Miejscowemu kościołowi ufundował wieżę z dzwonnicą, we wnętrzu umieścił obrazy należące do brata Władysława. Jak twierdził, znajdowała się między nimi „Św. Familia” malowana przez Rubensa (sic!). Przyjmował także wizytującego parafię arcybiskupa Wincentego Popiela.

W kwietnia 1905 roku na krzyżu upamiętniającym grób powstańców roku 1863 umieścił cynkową tablicę zachowaną do dziś. Rok wcześniej pochował w nowo wzniesionym grobowcu prażmowskim żonę. Pomnik zdobiła figura św. Heleny, przeniesiona według legendy z miejsca upamiętniającego szwedzki potop. Grobowiec Izabelli stoi do dziś w południowo-zachodnim narożniku cmentarza prażmowskiego.

Ryks w Krakowie był członkiem Towarzystwa Muzycznego, Towarzystwa Gospodarczo-Rolniczego (1874–1886), Towarzystwa Przyjaciół Oświaty oraz w Paryżu Towarzystwa Historyczno-Literackiego.

Na skutek, jak pisze syn Jerzy, smutnej niejednomyślności rodzinnej, majątek przeszedł w obce ręce. W 1904 r. Tadeusz Korybut Daszkiewicz nabył Wolę Prażmowską, a w 1905 roku Otton i Emilia Kubiccy kupili Prażmów i folwark Dziecinów-Kozieczki.

Bronisław Ryx zmarł 21 lutego 1914 roku i został pochowany w Prażmowie.

Bibliografia

• Grażyna Borkowska, Ryx (Ryks) Bronisław Feliks, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt szósty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 1997, s. 89-93 – na podstawie źródeł:
• Polski Słownik Bibliograficzny, t. 33, s. 596-597;
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, (Prażmów), Warszawa 1888, t. 9, s. 23-24;
• Jerzy hr. Dunin-Borkowski, Spis nazwisk szlachty polskiej, Lwów 1887, s. 376;
• Karol Estreicher, Bibliografia polska, Kraków 1872, t. 1, s. 103;
• Józef Nieczuja Miniewski, Pod komendą Józefa Śmiechowskiego, [w:] Ostatnie słowa. Opowiadania wspomnienia uczestników walki o wolność w roku 1863-1864, [?] 1913, s. 7-10;
• Janina Kras, Wyższe Kursy dla Kobiet im. Adriana Baranieckiego w Krakowie 1868-1924, Kraków 1972;
• Maria Szypowska, Asnyk znany i nieznany, Warszawa 1971;
• Henryk Cederbaum, Powstanie styczniowe. Wyroki Audytoriatu Polowego z lat 1863, 1864, 1865, 1866, Warszawa-Lublin-Łódź-Kraków, s. 409-411;
• Janina Prendowska, Moje wspomnienia, Kraków 1962;
• Jerzy Ryx, Monografia dóbr prażmowskich, Warszawa 1906;
• Bronisław Ryx, Wspomnienia z lat dziecinnych, młodości i starości, Biblioteka Narodowa, rękopis II 8807.