Żydzi w Górze Kalwarii

Żydzi w Górze Kalwarii – w roku 1670 król Michał Korybut Wiśniowiecki (1638–1673) nadał osadzie Nowe Jeruzalem (przed 1669 – Góra), późniejszej Górze Kalwarii (od XVIII wieku), prawa miejskie, nazwę Nowe Jeruzalem oraz przywilej non tolerandis Judaeis. Potwierdzony on został później przez króla Augusta III w 1739 i przez Stanisława Augusta w 1765. Przywilej ten zmuszał Żydów do życia we wsiach otaczających miasto. Po trzecim rozbiorze Polski (1795) miasto znalazło się pod zaborem pruskim, w departamencie warszawskim (do 1807). 6 lutego 1802 rząd pruski zniósł przywilej zakazujący osiedlania się Żydom w miastach posiadających go. Odtąd zaczęli oni osiedlać się m.in. w Górze Kalwarii. Przybywali tu z okolicznych wsi, m.in. z Lipkowa, Machcina, Dziecinowa, Budziszyna, Czerska. Zajmowali się głównie rzemiosłem, handlem, usługami, co znacznie ożywiło życie gospodarcze miasta. W roku 1808, a więc w czasie Księstwa Warszawskiego (1807–1815) rząd obawiając się dominacji ludności żydowskiej pozbawił ją praw obywatelskich i politycznych, utrudniał działalność gospodarczą przez podwyższanie wysokości opłat. W latach 1814–1825 wzrosła ona dziesięciokrotnie, w 1830 Żydów odsunięto od propinacji i wyszynku trunków.

W 1808 Góra Kalwaria liczyła 535 mieszkańców, w tym 60 Żydów (11,2%), w 1817 odpowiednio 836 i 332 (39,7%). W 1820 przy ul. Pijarskiej 39 funkcjonował cheder. Od 1826 r. przy ul. Zakalwaria, na piaszczystym wzgórku, urządzono cmentarz. Wówczas liczba wyznawców religii mojżeszowej w Górze Kalwarii była już znaczna i w 1827 wynosiła 500 czyli 40,7% wszystkich mieszkańców (1228 osób). Po roku 1834 zorganizowano gminę liczącą 819 osób, tzn. 58% wszystkich mieszkańców Góry Kalwarii (1412 osób). W 1849 przy ul. Pijarskiej 5 wybudowała ona drewnianą synagogę, zwaną też bóżnicą. W 1834 r. w mieście władze wyznaczyły rewir, w którym Żydzi mogli mieszkać, wznosić domy i budynki użytku publicznego. Znajdował się on w rejonie dzisiejszej ulicy Piekarskiej. Formalnie istniał on do 1862 r. W 1852 miasto liczyło 1750 osób, w tym 1161 Żydów (58%), w 1857 – odpowiednio: 1825 i 1298 (71,1%). Wszyscy mieszkańcy miasta żyli wówczas w 35 domach murowanych i 64 drewnianych.

W połowie XIX w. miasto stało się centrum chasydyzmu oraz siedzibą wpływowej dynastii cadyków, którą założył przybyły z Warszawy (1859) Icchak Meir Rothenberg Alter (1789–1866), zwany rebe Icie Majer. Dla niego i jego rodziny społeczność żydowska Góry Kalwarii przy ul. Pijarskiej 10/12 zbudowała siedzibę (dwór) oraz obok niej synagogę, do której dostęp mieli tylko mężczyźni chasydzi. Od roku 1870 stanowisko cadyka było dziedziczne, po śmierci ojca obejmował je syn i w ten sposób dynastia Alterów przetrwała do września 1939 r. Następcami Icchaka Meira byli: przyjaciel, rabin Henoch Henich Kohen Lewin z Aleksandrowa, od 1870 wnuk Jehuda Arie Lejb Alter (1847–1905), najstarszy jego syn Abraham Mordechaj Alter (1864–1948), po jego śmierci kolejno jego synowie (już w Izraelu): Israel Alter (1895–1972), Simcha Bunem (1888–1992), Pinchas Henachem (ur. 1923). Do cadyków w Górze Kalwarii dwa razy w roku (wiosną – Zielone Świątki i jesienią – Sądny Dzień), pielgrzymowały tysiące wiernych z kraju i z zagranicy. Okresowo ożywiały one życie miasta i wzbogacały kasę miejską oraz mieszkańców. Pielgrzymi wpłacali podatek meldunkowy, płacili za noclegi, usługi, dokonywali okazjonalnych zakupów. Wydawane pieniądze pozostawały w mieście. Tuż przed powstaniem 1863 r. w Górze Kalwarii żyło 2101 osób, w tym Żydów 1353 (64,3%), w 1864 odpowiednio 2275 i 1664 (73%).

Na początku XX wieku spaliła się drewniana synagoga, w miejscu poprzedniej społeczność żydowska w latach 1903–1905 zbudowała nową, murowaną, piętrową. W roku 1912 w mieście żyło 6210 osób (3050 mężczyzn i 3150 kobiet), w tym 4965 wyznania mojżeszowego (79,9%), 1118 katolików (18%), 103 ewangelików (1,6%), w których posiadaniu znajdowało się 78 drobnych zakładów handlowo-przemysłowych.

W trzy lata po odzyskaniu przez Polskę niepodległości miasto liczyło tylko 5496 mieszkańców (2535 mężczyzn, 2961 kobiet), w tym 2416 katolików, 110 ewangelików, 7 prawosławnych, jeden grekokatolik, 1 mahometanin, 2961 wyznania mojżeszowego (53,9%). Większość stanowili Polacy (3121), 2361 Żydów, 5 Niemców, 1 Estończyk, 1 Francuz, 1 Litwin, 1 Ukrainiec.

W międzywojniu ludność żydowska skupiała się i działała w różnych partiach politycznych, stowarzyszeniach społecznych, oświatowych, gospodarczych, klubach sportowych. W mieście funkcjonowały m.in.: Kasa Kredytowa z o.o. (1926–1940), Bank Kupiecki (1927–1934), Bank Kredytowy (1907–1941), Spółdzielnia z o.o., Spółdzielnia Piekarzy (1929–1932), Biblioteka Żydowska im. Icchoka Lejba Pereca (1929–1939), Stowarzyszenie Dobroczynne „Gemilus Chased” (9 lutego 1930–1940), Stowarzyszenie „Chader Chinom” (od 31 grudnia 1930). Ostatnim przewodniczącym gminy był Józef Lubliner, członkami Rady Miasta byli Majer Birmbaum i Segije Kaufinan. Większość społeczności żydowskiej stanowili drobni sklepikarze i rzemieślnicy.

Przed 1 września 1939 r. w mieście żyło 7700 osób, w tym 3800 Żydów (49,3%). W piątek 8 września 1939 w godzinach wczesnopopołudniowych Góra Kalwaria została opanowana przez okupanta niemieckiego. Wkraczające do miasta oddziały dopuszczały się gwałtów na ludności cywilnej, szczególnie zaś na Żydach. Po wydaniu Żydom zakazu handlu, wykonywania zawodów rzemieślniczych i utrzymywania kontaktów z Polakami, w pierwszych dniach grudnia 1939 r. żołnierze Wehrmachtu, żandarmi i polska policja „granatowa” skonfiskowali Żydom wszystkie towary i wywieźli ciężarowymi samochodami w nieznanym kierunku.

1 kwietnia 1940 r. do miasta przybyło z terenów polskich przyłączonych do III Rzeszy, a ściślej z Aleksandrowa Kujawskiego, Kalisza, Łodzi, Pabianic, Siewca, Suwałk, Włocławka co najmniej 195 Żydów, 1 czerwca zaś – 200, w 1941 – 300. Ponadto zarządzeniem starosty z 21 stycznia 1941 Żydzi mieszkający poza miastami zobowiązani zostali przenieść się do pobliskiego miasta. Do Góry Kalwarii przenieśli się żydzi z pobliskich gmin – m.in. z Czerska. Nad realizacją zarządzeń władz okupacyjnych czuwała Rada Żydowska (Judenrad), której skład osobowy nie jest dotąd znany.

W sierpniu 1940 r. w mieście utworzono getto ograniczone dziś istniejącymi ulicami: Pijarską, Biskupa Stefana Wierzbowskiego, ks. Zygmunta Sajny, Marszałka Piłsudskiego. W rejonie tym znajdowała się synagoga, siedziba cadyka, Abrahama Mordechaja Altera, który 3 września 1939 r. z synem znalazł się w Warszawie, skąd w grudniu przez Triest wyjechał do Palestyny, dokąd z zięciem Icchakiem Meierem Lewinem przybył w kwietniu 1940 r.

Do getta przesiedlono i stłoczono wszystkie żydowskie rodziny dotąd mieszkające poza wzmiankowanym obszarem, rodziny polskie zaś zajęły mieszkania pożydowskie. Getto nie było ogrodzone, ale strzeżone przez stałe posterunki. Jedynie ul. Senatorską (obecnie ks. Zygmunta Sajny) u wylotu ul. Biskupa Stefana Wierzbowskiego przegrodzono kozłami z drutu kolczastego. Porządku wewnątrz getta i poza nim, gdy np. Żydzi pracowali, strzegła Żydowska Służba Porządkowa. Warunki życia w nim nie odbiegały od tych, jakie panowały w gettach powiatu grójeckiego np. w Grójcu, Mogielnicy czy Warce.

Decyzję o wysiedleniu mieszkańców getta ogłosił Żydom, zgromadzonym przed ratuszem, burmistrz miasta, Edward Janke. Polecono im włożyć do worka posiadane produkty żywnościowe i cenniejsze przedmioty i pozostawić przy otwartych drzwiach. Miały one być doręczone w nowym miejscu zamieszkania. Obietnica nie została dotrzymana.

W dniach 25-26 lutego 1941 getto zlikwidowano, ok. 3500 jego mieszkańców zgromadzonych na placu targowym deportowano w wagonach towarowych kolejki wąskotorowej do getta w Warszawie, gdzie prawie wszyscy zginęli. Ocaleli ci, którzy uciekli z getta w Górze Kalwarii i w Warszawie, którym pomocy udzielili Polacy. Ocenia się, że holocaust przeżyło ok. 70 osób, które w większości po wojnie, wcześniej lub później wyjechały z Polski i osiedliły się w Izraelu lub w różnych krajach świata.

Ci, którzy emigrowali przed 1939 r. i po 1945 wydali Księgę pamięci (Megilat Ger). W Górze Kalwarii pozostało tylko kilka osób. Życie żydowskie już nie odrodziło się.

Do pustego getta w Górze Kalwarii nie wolno było nikomu wchodzić. Pierwsza wkroczyła żandarmeria i policja granatowa, aby sprawdzić czy wszyscy Żydzi je opuścili. Prawie jednocześnie weszły trzy grupy porządkowe mieszkańców pod nadzorem volksdeutschów, które zbierały i ładowały na samochody ciężarowe stojące przy domach worki z mieniem i wywoziły do Warszawy. Za grupami porządkowymi weszli członkowie Komitetu Likwidacyjnego, którzy kwalifikowali domy do rozbiórki lub zasiedlenia przez polskie rodziny. Dom cadyka przy ul. Pijarskiej 10/12 zajął burmistrz i adaptował na dom publiczny dla Niemców, Francuzów, Belgów, Holendrów, Włochów, którzy pracowali w zakładach naprawczych taboru samochodowego. Po napaści Niemiec na ZSRR dom publiczny zlikwidowano, ok. 36 kobiet wywieziono w nieznanym kierunku.

Do dziś zachowały się zabudowania rewiru, synagoga przy ul. Pijarskiej 5, wzniesiona w 1909, po likwidacji getta przebudowana na sklepy i mieszkania; dawny Beit hamid rasz (dom modlitwy) do połowy 1993 r. użytkowany był jako magazyn mebli, obecnie jest pod opieką Naczelnego Rabina Polski, dwór cadyka z 1859 r. przebudowany na biura. Na cmentarzu żydowskim zachowało się ok. 100 nagrobków.

Bibliografia

Zofia Romanowska, Żydzi w Górze Kalwarii, [w:] Słownik wiedzy o Grójeckiem – zeszyt czternasty, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza - oddział w Grójcu, 2006, s. 95-99 – na podstawie źródeł:
Wojciech Szymanowski, Królestwo Polskie, czyli najdokładniejszy obraz tego kraju pod względem jeograficznym i historycznych wspomnień zebrał i napisał ..., Warszawa 1859, s. 25;
Spisok nasielennych punktov varsavskoj guberni, Warszawa 1912, s. 90-91;
Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 i innych źródeł urzędowych, t. 1: Miasto stołeczne Warszawa, województwo warszawskie, Warszawa 1925, s. 35;
Stowarzyszenia zarejestrowane, „Warszawski Dziennik Wojewódzki” 1930, nr 2: 28 lutego, s. 85; 1931, nr 2, poz. 35, s. 105;
Bohdan Wasiutyński, Ludność żydowska w Polsce w wiekach XIX i XX. Studium statystyczne, Warszawa 1930, s. 24;
Tatiana Brustin-Berenstein, Deportacje i zagłada skupisk żydowskich w dystrykcie warszawskim, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1952, nr 1(3), s. 110-111;
Henryk Prajs, ... odbyli swoją męczeńską drogę do getta warszawskiego..., „Folks-Sztyme” 1972, nr 16(4051): 15 kwietnia;
Władysław Kraska, Gdzie jest księgozbiór cadyka, „Komunikat” Towarzystwa Miłośników Góry Kalwarii i Czerska, 1989, nr 111, s. 6, 1990, nr 1(14), s. 5; 1991, nr 12 (37), s. 7-9;
Jeszcze o księgozbiorze cadyka, „Komunikat” Towarzystwa Miłośników Góry Kalwarii i Czerska, 1992, nr 6(43), s. 10-11;
Cmentarz żydowski w Górze Kalwarii, „Komunikat” Towarzystwa Miłośników Góry Kalwarii i Czerska, 1992, nr 3-4 (40-41), s. 3-9;
Józef Kruk, Władysław Kraska, Żydzi w Górze Kalwarii, „Komunikat” Towarzystwa Miłośników Góry Kalwarii i Czerska, 1990, nr 7(20), s. 1-7;
Józef Kruk, Z pomocą walczącej Warszawie, „Za wolność i lud” 1989, nr 35 (1340): 2 września;
Józef Kruk, Getto w Górze Kalwarii, „Za wolność i lud” 1989, nr 43 (1345): 28 października;
Włodzimierz Bagieński, Bank Kupiecki w Górze Kalwarii (1927–1934), „Za wolność i lud” 1990, nr 8(21), s. 3-4;
Przemysław Burchard, Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce, Warszawa 1990, hasło Góra Kalwaria, s. 86;
Władysław Kraska, Pomoc Żydom, „Za wolność i lud” 1990, nr 11(24), s. 6-7;
Władysław Kraska, Getto w Górze Kalwarii, „Za wolność i lud” 1990, nr 12(25), s. 1-6;
Perypetie z Sarą Rosenzweig, „Za wolność i lud” 1992, nr 6(43), s. 7-8;
Ewa Bagieńska, Bank Kredytowy w Górze Kalwarii (1927–1941), „Za wolność i lud” 1991, nr 4(29), s. 10;
Jerzy Markowski, Widziałem likwidację getta [w Górze Kalwarii], „Za wolność i lud” 1992, nr 1(38), s. 10-11;
Eleonora Bergman, Ślady kultury żydowskiej na Mazowszu, „Mazowsze” 1993, nr 1, s. 24;
H.W., Góra Kalwaria, [w:] Polski słownik judaistyczny. Dzieje. Kultura. Religia. Ludzie. Opr. Zofia Borzymińska i Rafał Zebrowski, Warszawa 2003, s. 105.